نموده و نيز در نزد اصحاب و شاگردان بلافصل آنان به علم‌آموزى پرداخته بودند . اينان در واقع طبقهء اول عالمان عصر غيبت را تشكيل مىدادند كه اينك در عصر غيبت ، دوران ثمردهى و شكوفايى علمى برخى از آنان فرارسيده بود و غالبا در مدت كوتاهى كه در دهه‌هاى اوليهء اين دوران در قيد حيات بودند ، آثار علمى ارزنده‌اى عرضه كردند و شاگردان فرهيخته‌اى تربيت نمودند كه طبقهء اصلى دانشمندان عصر غيبت را شامل مىشدند يعنى كسانى كه در اوايل اين دوران ، يا در آستانهء آن پا به عرصه وجود گذاشتند و دوران دانش‌آموزى و فراگيرى خود را در همين عصر سپرى كردند و به بالندگى و فرهيختگى علمى رسيدند . از عالمان و دانشمندان اين طبقه ، آثار گرانسنگى باقىمانده كه كاملا بيانگر موقعيت فرهنگى و اوضاع علمى شيعيان در عصر غيبت و بازگوكننده تغيير و تحولات بنيادين است كه در جامعهء علمى شيعه در اين دوران به سبب شرايط خاص آن پديد آمد . در ادامهء شرح احوال بزرگ‌ترين رجال اين عصر به اختصار مىآيد . احمد بن محمد بن عيسى اشعرى قمى ( درگذشتهء اواخر قرن سوم ) پدر وى محمد بن عيسى از بزرگان و معاريف خاندان اشعرى و به گفتهء نويسندهء تاريخ قم ، از جمله كسانى بود كه از جانب ائمه عليهم السّلام براى او كفن فرستاده شد . او محضر امام رضا عليه السّلام را درك كرده بود و از ايشان و همين‌طور از امام جواد عليه السّلام رواياتى نقل مىنمود . وى هم‌چنين كتابى به نام الخطب داشت . محمد بن عيسى از موقعيت اجتماعى ممتاز و در نزد حاكم شهر از جايگاه والايى برخوردار بود و سرآمد علماى قم محسوب مىشد . « 1 » احمد نيز به زودى سرآمد معاصران خود گرديد و زعامت علمى و دينى شهر قم به او رسيد . وى از شخصيتى نافذ در بين حكام قم ، به‌ويژه آنانى كه تمايل به

--> ( 1 ) . همان ، ص 239 .