علمى داشت ؛ ولى گاه برخى تأليفات به سبب ويژگىهاى خاص مورد استقبال زياد و رواج عمومى قرار مىگرفت و به زودى انتشار پيدا مىكرد چنان‌كه كتاب فقهى ابن ابى عقيل ، به نام المستمسك بحبل آل الرسول ، چنان شهرت و آوازه‌اى يافته بود كه حج‌گزاران خراسانى در راه بازگشت خود از عراق ، اين كتاب را خريده به شهر خود مىبردند . « 1 » دانشمندان و انديشمندان بدون‌شك يكى از شاخص‌هاى اساسى و معتبر ، در سنجش وضعيت علمى هر عصرى وجود دانشمندان و انديشمندان آن دوران تلقى مىگردد . شمار مردان اهل علم در هردورانى حاكى از كميت فعاليت‌هاى علمى و گسترش و توسعهء انسانى آن است ، همان‌گونه كه شمار مراكز علمى و نهادهاى آموزشى بيانگر توسعه و رشد جغرافيايى و مكانى آن مىباشد و آثار علمى و عالمانهء خلق‌شده توسط اين عالمان كاشف از كيفيت و ماهيت حوزه علم و دانش و خردورزى در عصر مورد نظر است . باتوجه به اين امر ، پس از بررسى كوتاهى كه دربارهء مراكز عمدهء فعاليت‌هاى علمى شيعيان در عصر غيبت و چگونگى عملكرد آن‌ها داشتيم ، اينك به اجمال به برخى از نام‌آورترين عالمان ، فقيهان و محدثانى كه در اين عصر مىزيستند ، براى شناخت و آگاهى كلى از وضعيت عصر غيبت مىپردازيم ، چنان‌كه در ابواب قبلى نام دسته‌اى از محدثان ، فقيهان و نويسندگانى كه سهمى در تكوين و پيشبرد حيات فرهنگى تشيع داشتند ، به تناسب بحث ، به ميان آمد . بسيارى از اين عالمان كسانى بودند كه در دهه‌هاى ميانى قرن سوم هجرى مىزيستند و دوران حضور ائمه عليهم السّلام را درك كرده و از محضر ايشان كسب علم

--> ( 1 ) . نجاشى ، همان ، ص 35 .