بنيانگذاران حوزهء علمى سمرقند در اين عصر ، شمارى از اصحاب ائمه و وكيلان ايشان و اغلب از مردمان همين نواحى بودند كه مدتى از عمر خويش را به منظور كسب علم و دانش و درك محضر امامان در ديگر مراكز علمى شيعه سپرى كرده يا در زمرهء عالمان شيعه در همين مركز علمى قرار داشتند كه به سمرقند يا اطراف آن مهاجرت نموده بودند . طليعه‌دار اين حوزهء علمى را بايد حسين بن اشكيب سمرقندى دانست . او از اصحاب امام هادى و امام عسكرى عليهما السّلام به شمار مىرفت و گويا در حوزهء قم نيز به تحصيل پرداخته بود . بنا به نقلى ، او خادم مزار حضرت معصومه در اين شهر بود و بنا به قولى خادم قبر امام رضا عليه السّلام در طوس وى به عللى نامعلوم به خراسان آمد و سپس در سمرقند سكونت گزيد . او فقيهى دانشمند و متكلمى فرهيخته بود كه تأليفات عديده‌اى ، از جمله كتاب‌هايى در ردّ متكلمان اهل سنت و زيديه داشت . تاريخ وفات او به‌طور دقيق مشخص نيست و شايد در اوايل عصر غيبت درگذشته است . « 1 » موقعيت علمى ممتاز او در اين منطقه كم‌نظير بود و اين امر را مىتوان از حضور او در مناظره با متكلمان هندى دريافت . ابو غانم هندى ، از عالمان كشميرى ، به همراه تنى چند از هنديان به بلخ آمد تا دربارهء حقيقت اسلام تحقيق كند . حاكم بلخ از علماى شهر دعوت كرد تا با او به گفتگو بنشينند ؛ اما آن‌ها در مناظره با هنديان درمانده شدند . پس از آن امير بلخ ، به اشارهء برخى اطرافيانش ، حسين بن اشكيب را از سمرقند فراخواند و او را مأمور كرد تا با ابو غانم بحث كند . ابن اشكيب در مناظره با ابو غانم هندى ، او را مغلوب استدلال‌هاى خود نموده ، به‌طورى كه ابو غانم دين اسلام را اختيار كرده و روانهء بغداد شد و از جمله كسانى بود كه موفق به ديدار امام دوازدهم ( عج ) گرديد . « 2 » اين قضيه ، كه ابو غانم خود ، آن را نقل نموده ، حاكى از فرهيختگى علمى

--> ( 1 ) . تفرشى ، همان ، ج 2 ، ص 79 . ( 2 ) . صدوق ، كمال الدين ، ص 438 .