هم‌چنين على بن قتيبه نيشابورى و محمد بن اسماعيل بندقى ، از مشايخ كلينى در زمرهء شاگردان فضل قرار داشتند . « 1 » علاوه بر اينان ، از عالمان برجستهء ديگرى نيز بايد نام برد ؛ كسانى چون داوود بن ابى زيد نيشابورى ، از اصحاب مورد اعتماد امام دهم ، « 2 » و حمدان بن سليمان نيشابورى از مشايخ روايت برخى محدثان قمى ، كه هردو داراى تأليفاتى بودند . « 3 » چنان‌كه در شرح‌حال فضل بن شاذان اشاره شد ، علم كلام در نيشابور رواج داشت و اين شهر در واقع يكى از مراكز اصلى معتزليان به شمار مىرفت . طبيعى است كه در چنين جوى ، متكلمان شيعه نيز بروز و ظهور داشته باشند . يكى از متكلمان بزرگ شيعه پس از ابن شاذان ، ابن عبدك جرجانى بود كه از گرگان به نيشابور آمده بود و احاديث ابن بابويه را روايت مىكرد و در كلام به شيوهء متكلمان بغداد سخن مىگفت . از او تصنيفاتى از جمله تفسير قرآن باقى مانده است . « 4 » سمرقند و كشّ در دو شهر بزرگ سمرقند و كشّ ، از نواحى دوردست خراسان بزرگ ، مذهب تشيع از اواخر قرن دوم هجرى به تدريج رواج يافت . آغاز تشيع در اين ناحيه معلوم نيست و نمىدانيم از چه طريق مذهب تشيع به اين ناحيهء دوردست راه پيدا كرد و اولين شيعيان آن‌چه كسانى بودند ؛ اما فعاليت‌هاى دانشمندان بزرگ شيعه در اين نواحى ، حوزهء علمى فعالى را در آستانهء غيبت امام دوازدهم به وجود آورد كه دستاوردهاى ارزنده‌اى در دورترين نقطهء شيعه‌نشين جهان اسلام در آن روزگار حاصل نمود .

--> ( 1 ) . ر ك : دوانى ، مفاخر اسلام ، ج 1 ، ص 146 . ( 2 ) . طوسى ، الفهرست ، ص 183 . ( 3 ) . همان ، ص 163 و نجاشى ، همان ، ص 138 . ( 4 ) . همان ، ص 548 .