در عصر غيبت ، فرهيختگان علم كلام از بين اعضاى خاندان نوبختى در بغداد ظهور كردند كه همگى از طبقهء دوم متكلمان شيعه به شمار مىآيند . بزرگان اين خاندان در اين عصر ، كه زعامت اجتماعى و مذهبى شيعيان و رياست متكلمان بغداد را به عهده داشتند ، ابو سهل اسماعيل بن على نوبختى ( م 311 ق ) و حسن بن موسى نوبختى ( م 310 ق ) بودند . گذشته از اينان افراد ديگرى هم از اين خاندان علم و ادب ، در عصر مذكور مىزيستند كه از آن جمله اسحاق كاتب را مىتوان نام برد . شهر بغداد ، گذشته از علم كلام ، مركز فقاهت شيعى نيز به شمار مىرفت . اين امر بيشتر از وجود نواب خاص امام دوازدهم آن شهر نشأت مىگرفت كه در واقع باب علم امام دوازدهم عليه السّلام بودند . علاوه بر اينان فقيهان و محدثان بزرگى در بغداد بسر مىبردند . از جملهء اين افراد محمد بن احمد بن جنيد اسكافى بود كه در نيمهء دوم قرن چهارم درگذشت . وى تصنيفات زيادى داشت كه بنا به گفتهء شيخ طوسى به واسطهء اين‌كه قائل به حجّيت قياس بود ، كتاب‌هايش متروك و مطرود مانده بود . از جمله آثار وى دو موسوعه فقهى به نام‌هاى تهذيب الشيعه لاحكام الشريعه در حدود 20 جلد و مشتمل بر كليهء ابواب فقهى و ديگرى كتاب المختصر الاحمدى للفقه المحمدى را مىتوان نام برد . نجاشى در رجال خود بالغ بر يكصد كتاب ، از آن جمله سى كتاب در مباحث كلامى از وى ذكر كرده است . ابن جنيد از مشايخ روايت شيخ مفيد هم محسوب مىشد . « 1 » از ديگر عالمان و فقيهان حوزه بغداد محمد بن همام بغدادى ( م 336 ق ) است ، كه راوى احاديث بسيارى بود . نجاشى از او با تجليل ياد كرده و كتابى به‌عنوان النوادر فى تاريخ الائمه عليهم السّلام را از آثار وى نام برده است . « 2 » محمد بن يعقوب كلينى ( م 329 ق ) محدث بزرگ حوزهء رى نيز در اواخر

--> ( 1 ) . نجاشى ، همان ، ص 388 و طوسى ، الفهرست ، ص 392 و خويى ، معجم رجال الحديث ، ج 15 ، ص 336 . ( 2 ) . نجاشى ، همان ، ص 379 و طوسى ، همان ، ص 402 .