ب ) مكتب حديثى مكتب حديثى شيعه مكتبى ديرپا و اصيل بود كه حيات خود را با ظهور اسلام آغاز كرد . احاديث معصومين همواره منبع دانش شيعيان و فصل الخطاب در مسائل اختلافى بوده است . در عصر غيبت علىرغم عدم دسترسى مستقيم به امام عليه السّلام شيعيان ، به جهت در اختيار داشتن انبوه احاديثى كه در طى سال‌هاى متمادى گردآورده بودند و يا روايت مىكردند ، از منابع علمى ممتازى برخوردار بودند . محدثان با استناد به احاديثى كه از پرداختن به كلام نهى كرده‌اند ، توجه به اين علم و بهره‌گيرى از آن را ضرورى نمىديدند و از آن نهى مىنمودند . بخشى از اين احاديث را شيخ صدوق ، شاخص‌ترين چهرهء مكتب حديثى قم و پرورش‌يافتهء اين عصر ، در پايان كتاب التوحيد خود ذكر كرده است . « 1 » به عقيدهء محدثان ، تنوّع موضوعى احاديثى كه بر تمامى ابواب اصول و فروع و . . . اشتمال داشت ، مىتوانست آن‌ها را در پاسخ‌گويى به مسائل و مشكلات علمى يارى دهد . راويان احاديث ائمه عليهم السّلام كه فقيهان شيعه نيز از ميان آن‌ها ظهور مىكردند ، در همهء شهرهاى شيعه‌نشين و حوزه‌هاى علمى شيعه حضور داشتند ، با اين حال شهر قم را مىتوان مركز مكتب حديثى شيعه در اين عصر برشمرد كه هيچ‌گونه گرايش كلامى در آن وجود نداشت . اين امر را بايد ناشى از پاىبندى عالمان قمى به مكتب اهل بيت و نيز تشيع يكپارچهء مردم قم دانست كه صاحبان ملل و نحل و پيروان ساير فرق شيعى و غيرشيعى در آن حضور نداشتند . مادلونگ ، اسلام شناس آلمانى در اين‌باره گفته است : شيعيان قم در وفادارى به امامت دوازده امام باقى ماندند و هيچ‌گونه اشتقاق فطحى يا واقفى در ميان تعداد بىشمار محدثان امامى اين شهر ياد نشده است . . . . « 2 »

--> ( 1 ) . صدوق ، كتاب التوحيد ، فصل آخر . ( 2 ) . ر ك : جعفريان ، تاريخ تشيع در ايران ، ج 1 ، ص 209 ، به نقل از مقالهء مادلونگ ، كيهان انديشه ، ش 52 ، ص 152 .