بدين ترتيب عدهء بسيارى از محدثان شيعه در قم گردآمده بودند كه از گرايش‌هاى افراطى و تفريطى به دور بودند و از آن‌ميان مىتوان به خاندان‌هاى بزرگ اشعريان ، آل بابويه و خاندان برقى اشاره كرد . شهر رى به جهت مجاورت با قم بيشترين تأثير را از مكتب حديثى قم گرفت . ظهور محدثان بزرگى از اين شهر ؛ چون محمد بن يعقوب كلينى كه سرآمد محدثان اين عصر بود ، گواه بر اين است . كوفه و بغداد نيز پيروان بسيارى از مكتب حديثى را در خود جاى داده بودند ؛ اما مكتب حديثى بغداد و كوفه را به واسطهء برخى تفاوت‌ها ، مىتوان متمايز از مكتب حديثى قم دانست . محدثان قمى ، بسيارى از محدثان كوفه و بغداد را به غلو و ارتفاع متهم مىساختند « 1 » و البته اين اتهامات دور از حقيقت نبود ، به‌عنوان نمونه محمد بن على بن ابراهيم صيرفى ، يكى از محدثان كوفه بود كه در همين شهر به كذب و غلو شهرت داشت . « 2 » اين وضعيت ناشى از جوّ مذهبى شهر كوفه و وجود انديشه‌هاى افراطى و تفريطى در آن از يك سو ، و از سوى ديگر شيوهء خاص محدثان قم در برخورد با روايات و عقيدهء ايشان در مسألهء غلو بود . مامقانى در تنقيح المقال از قول وحيد بهبهانى دربارهء عقيدهء قمىها در مسألهء غلو مىنويسد : آنان جايگاهى رفيع و و الا و درجهء معينى از عصمت و كمال را برحسب اجتهاد و رأى خود براى امامان قائل بودند كه تعدى از آن را جائز نمىشمردند و بنا به عقيدهء مذكور اين تعدى را ارتفاع و غلو مىدانستند . وى سپس مواردى را كه ايشان مصاديق غلو دربارهء ائمه عليهم السّلام مىدانستند ، برمىشمرد . « 3 »

--> ( 1 ) . ر ك : نجاشى ، همان ، ص 329 و تفرشى ، نقد الرجال ، ص 142 . ( 2 ) . نجاشى ، همان ، ص 332 . ( 3 ) . مامقانى ، تنقيح المقال ، ج 3 ، ص 88 .