بغداد تا حد بسيارى از اهميت علمى اين شهر كاسته شده و مركزيت مكتب كلامى شيعه كمابيش به بغداد انتقال يافته بود . در اين عصر متكلمان بزرگى از ميان عالمان شيعه در بغداد ظهور كردند كه مهم‌ترين آن‌ها خاندان ايرانىنژاد نوبختى بودند . ابو سهل اسماعيل بن على نوبختى ( م 311 ق ) برجسته‌ترين فرد اين خاندان بود كه شيخ طوسى با القاب و عناوين والايى از او ياد كرده است . او رياست شيعيان بغداد را برعهده داشت . « 1 » پس از او حسن بن موسى نوبختى ( م 310 ق ) متكلم و فيلسوف بزرگ شيعه در بغداد بود . « 2 » علاوه بر بغداد ، كلام شيعه در برخى حوزه‌هاى علمى ديگر شيعه نيز رواج داشت ، از آن جمله شهر رى است كه علىرغم تأثيرپذيرى بسيار از مكتب حديثى قم ، به سبب رويارويى عالمان شيعه با معتزليان و زيديان ، علم كلام در آن رايج بود . ابن قبه رازى از متكلمان ممتاز اين شهر ، پيشتر در زمرهء معتزليان قرار داشت . « 3 » در خراسان نيز شهر نيشابور داراى گرايش‌هاى كلامى بيشتر بود و متكلمان شيعى نيشابورى مانند ابن عبدك جرجانى ، تحت‌تأثير مكتب كلامى بغداد و متأثر از متكلمان آن بودند . « 4 » از دستاوردهاى مهم مكتب كلامى در عصر غيبت صغرى ، تأليف كتاب‌هاى متعددى بود كه براى بيان عقايد شيعه و يا در دفاع از آن‌ها در برابر حملات مخالفان و يا در ردّ و تكذيب اقوال و آراى آنان يا فرقه‌هاى گمراه نوشته مىشد . سهم عمدهء اين تأليفات به ابو سهل نوبختى تعلق داشت . شيخ طوسى بيش از سى كتاب از وى در مباحث كلامى نام برده است كه موضوع بسيارى از آن‌ها امامت ، و

--> ( 1 ) . طوسى ، الفهرست ، ص 31 . ( 2 ) . همان ، ص 121 . ( 3 ) . نجاشى ، رجال ، ص 265 . ( 4 ) . طوسى ، همان ، ص 548 .