شده غالبا در اختيار علما و خاندان‌هاى علمى بود و مبناى تأليفات و تصنيفاتى قرار مىگرفت كه در عصر جديد ، يعنى دوران غيبت به رشتهء تحرير درمىآمد . در دوران حضور ائمه عليهم السّلام به‌طور طبيعى مرجع اصلى و نخستين شيعيان در مسائل علمى و دينى امامان معصوم عليهم السّلام بودند . شيعيان به طرق گوناگون در نواحى مختلف با ائمه عليهم السّلام تماس داشته ، مسائل خود را مىپرسيدند . در همين حال علما و محدثان ، علوم اهل بيت را فراگرفته ، آن‌ها را به ديگران مىآموختند و بدين ترتيب اين علوم در بلاد مختلف انتشار مىيافت و براى آنانىكه دسترسى به امام برايشان ميسر نبود ، مرجع علمى ، همين علما و محدثان و راويان اخبار بودند . با شكل گرفتن نهاد وكالت ، وكيلان ائمه عليهم السّلام در شهرهاى دور و نزديك محل رجوع مردم و رفع و حل مسائل و مشكلات علمى آنان به شمار مىرفتند . آنان در واقع ، رابطان ميان مردم و ائمه عليهم السّلام بودند كه فاصلهء ميان اين‌دو قشر را كوتاه مىكردند ؛ اما آغاز غيبت صغرى وضعيت را دگرگون ساخت . عدم حضور امام را كه ركن اصلى شيعيان و تكيه‌گاه آنان در مسائل علمى محسوب مىشد ، مىتوان بحرانى در بعد علمى و فرهنگى جامعهء شيعه تلقى كرد . طبيعى بود كه روبرو شدن با اين بحران ، پيامدهاى دشوارى را به همراه داشت و از اين‌رو تأسيس نظام نيابت ، حركتى در جهت كاهش صدمات حاصل از اين بحران بود . نائبان خاص امام عليه السّلام ، كه از افراد برجسته و اصحاب ائمه و كسانى انتخاب مىشدند كه سال‌ها با ايشان ارتباط داشتند ، اينك معتبرترين مصدر علمى حاضر را تشكيل مىدادند ؛ زيرا آنان تنها راه ارتباط با امام عليه السّلام بودند . در واقع يكى از شئون مهم نائبان خاص ، حل همين مشكلات و مسائل مستحدثه بود . آن‌ها در مسائل كلامى و اعتقادى در اين عصر ، كه امكان دسترسى به امام معصوم براى همگان ميسر نبود ، مرجع تعيين حقانيت و بازدارنده از انحرافات بودند ؛ به‌عنوان مثال زمانىكه شيعيان از محمد بن عثمان عمرى ، نائب دوم امام عليه السّلام دربارهء گفتار مفوّضه و عقايد آن‌ها استفسار