امامت ، كه بيشتر مطرح و مورد نزاع بود ، نگاشته مىشد . بخش ديگر تأليفات را كتاب‌هاى فقهى تشكيل مىدادند كه در آن‌ها از ابواب مختلف احكام و فروع دين بحث مىگرديد . ردّيه‌ها و جوابيه‌هايى كه در پاسخ به شبهات و اشكالات مخالفان ، و يا صاحبان ديگر فرق نوشته مىشد ، قسمت ديگرى از تأليفات را در برمىگرفت . گذشته از اين دسته كتاب‌ها ، كه توسط عالمان شيعه تحرير مىيافت و به‌طور عمده در آن‌ها به نقل روايات معصومين عليهم السّلام بسنده مىگرديد ، پاره‌اى تصنيفات نيز تحت عنوان « اصل » ، در همين دوران پديد مىآمد . اصل ، به كتاب‌هايى گفته مىشد كه مؤلف آن ، مجموعه‌اى از احاديث را به‌طور مستقيم از معصوم يا از كسى كه بىواسطه از معصوم شنيده بود ، روايت مىكرد و در نوشتن آن از هيچ كتاب يا اثر ديگرى بهره نمىبرد ، ولى اصطلاح « كتاب » ، به نوعى از تأليفات اطلاق مىگرديد كه مؤلف هم آن‌چه را كه خود از معصوم شنيده بود و هم مطالبى را كه در كتاب‌هاى ديگر فراگرفته بود ، همراه با استدلال‌ها و استنباطهاى عقلى و شرعى ، ذكر مىكرد . « 1 » اصول مذكور به وسيلهء شاگردان ائمه عليهم السّلام نوشته مىشد و همين اصول پايه و اساس كتب حديثى ، فقهى ، تفسير و كلام شيعه را در ادوار بعدى تاريخ تشيع ، تشكيل مىداد . از آن‌جا كه تعداد اين اصول 400 عدد بود ، به نام اصول اربعمائه معروف گشت . « 2 » برخى از اين اصول هم‌اكنون نيز موجود و در دسترس مىباشد . تعداد ساير كتب و رسالاتى كه توسط اصحاب ائمه عليهم السّلام و شيعيان ، در طول دوران حضور ائمه عليهم السّلام به نگارش درآمد بالغ بر 6600 كتاب و رساله مىشد « 3 » و بدين ترتيب جامعهء شيعه در حالى به دوران غيبت وارد گرديد كه اندوختهء علمى عظيمى از پيشينيان خود در اختيار داشت . كتاب‌ها و اصول تأليف

--> ( 1 ) . ر ك : قهپايى ، معجم الرجال ، ج 1 ، ص 9 و وحيد بهبهانى ، الفوايد الرجاليه ، ص 34 . ( 2 ) . ر ك : ابن شهر آشوب ، همان ، ص 13 و تهرانى ، الذريعه ، ج 2 ، ص 131 . ( 3 ) . امين ، اعيان الشيعه ، ج 1 ، ص 140 .