بارها با وى ديدار داشتند . اگرچه گزارش‌هايى از اين ديدارها به دست نرسيده است ، ليكن در گفتار نائبان بارها تصريح شده كه امام دوازدهم ( عج ) را ديده‌اند . « 1 » گذشته از نائبان خاص ، امام ( عج ) در ديدار با برخى از شيعيان ، به بيان برخى مطالب علمى پرداخته يا به سؤالات آنان پاسخ مىگفت ، كه از جمله اين‌ها ملاقات ابراهيم بن مهزيار است . او وكيل امام يازدهم بود كه پس از شهادت آن حضرت براى آگاهى يافتن از مسألهء جانشينى و امامت پس از او ، به حجّ رفت تا با شيعيان و نزديكان حضرت ديدار كند . در مكّه فرستادهء امام دوازدهم ( عج ) نزد او آمد و وى را به محل اقامت امام برد . در اين ديدار ، امام كلياتى دربارهء مسألهء امامت و اين كه زمين هيچ‌گاه بدون حجت الهى نخواهد بود ، بيان فرمود و به سؤالات او پاسخ گفت . « 2 » امام عليه السّلام در ديدارهايى ديگر ، باتوجه به موقعيت و توان علمى شيعيان مطالبى به آن‌ها مىآموخت ؛ ابو نعيم انصارى نقل مىكند كه در سال 293 ق ، همراه سى تن از شيعيان ، در مكه امام دوازدهم ( عج ) را ملاقات نمودند ، اما آن حضرت را نشناختند . امام برخى دعاهايى را كه ائمه عليهم السّلام در مواقع مختلف قرائت مىكردند به آن‌ها آموخت و سپس از ميان آنان رفت و آن‌گاه بود كه دريافتند او امام دوازدهم ( عج ) است . « 3 » به‌هرحال گزارش‌هاى مكرر به دست رسيده از شيعيان در اين دوران ، حاكى از اين است كه آنان از طريق ديدارهايى كه امام خود زمينهء آن را فراهم مىساخت ، با آن حضرت ارتباط مىيافتند . در حقيقت با غيبت امام راه ارتباط و تماس مستقيم شيعيان با امام مسدود شد ، ليكن ارتباط آن حضرت با شيعيان هم‌چنان برقرار بود و هيچ‌گاه از قطع كامل اين ارتباط سخن به ميان نمىآورد ، بلكه به استمرار و ادامه آن‌ها اشاره مىنمود . حسن بن وجناء ، ضمن

--> ( 1 ) . همان ، ص 435 و 440 و 441 . ( 2 ) . همان ، ص 445 . ( 3 ) . همان ، ص 471 .