بيان ديدارى كه با امام عليه السّلام داشت مىگويد : « گفتم : مولاى من ! آيا پس از اين شما را نمىبينم ؟ او فرمود : هرگاه خدا بخواهد . « 1 » » پيداست كه امام عليه السّلام امكان ديدار با خود را نفى نكرده بلكه آن را به خواست و ارادهء خداوند منوط ساخته است . باتوجه به شواهد و قرائن ، به نظر مىرسد كه بيشتر اين ديدارها در نيمهء نخستين عصر غيبت صغرى صورت گرفته است ؛ تقريبا زمانىكه مىبايست موقعيت نائبان خاص و وكيلان امام عليه السّلام در ميان شيعيان كاملا تثبيت مىشد و آگاهى عمومى كافى درباره مسألهء امامت و عملكرد نائبان خاص پديد مىآمد . ارتباطهاى مكاتباتى امام عليه السّلام علاوه بر ارتباطهاى مستقيم مذكور ، از طريق ارسال نامه‌هايى نيز با شيعيان در ارتباط بود . اين نامه‌ها از طريق نائبان خاص و وكيلان يا فرستادگان امام عليه السّلام به دست افراد موردنظر مىرسيد . محتواى نامه‌ها تقريبا دربردارندهء همان نكاتى بود كه امام عليه السّلام در ديدارهاى خود با شيعيان بيان مىفرمود ؛ افزون بر اين‌كه در نامه‌هاى امام عليه السّلام كه به دست شيعيان مىرسيد ، دربارهء اموالى كه به ناحيهء مقدسه مىفرستادند و كيفيت و كميت آن‌ها ، مطالبى تذكر داده مىشد . « 2 » هم‌چنين نامه‌هايى به دست وكيلان و افراد مورد اعتماد مىرسيد كه آن‌ها را از اوضاع سياسى و گاه خطراتى كه آنان را تهديد مىكرد ، آگاه مىساخت ، از جمله زمانىكه عبيد الله بن سليمان وزير ، تصميم گرفته بود تا وكلاى امام در بغداد را دستگير كند و براى اين كار حيله‌اى انديشيده بود ، نامه‌اى به دست بعضى از وكيلان رسيد كه آن‌ها را از گرفتن اموال از شيعيان و مراجعه‌كنندگان و اظهار اين‌كه وكيل امام هستند ، منع كرده بود . « 3 » بار ديگر وقتى خليفه المعتمد عباسى درصدد برآمد تا بر

--> ( 1 ) . همان ، ص 444 . ( 2 ) . همان ، ص 498 و 499 و كلينى ، همان ، ص 461 - 462 . ( 3 ) . كلينى ، همان ، ص 466 .