گذشتگان نبود . « 1 » اين وضعيت در بغداد شدت بيشترى داشت ؛ زيرا حنبلى مذهبان ، كه گروهى افراطى از اهل سنت بودند ، تحت زعامت حسن بن على بربهارى ، به شدت با شيعيان و برپايى مراسم مذهبى آنان برخورد مىنمودند ، چنان‌كه در خصوص زنى نوحه‌گر كه در مجالس عزاى امام حسين عليه السّلام مرثيه‌خوانى مىكرد به دستور رئيس حنبليان بربهارى ، به قتل رسيد . « 2 » شيعيان تنها در برگزارى مراسم عزاى حسينى با مشكل مواجه نبودند ، بلكه براى انجام زيارت مرقد سيد الشهداء عليه السّلام نيز با سختىهاى زيادى روبرو مىشدند ، چنان‌كه در همين ايام ، كه اوج فعاليت حنبليان در بغداد و عراق بود ، رفتن به زيارت آن‌قدر دشوار بود كه زائران از ترس پيروان بربهارى ، پنهانى به زيارت مىرفتند و حتى گاه اتفاق مىافتاد كه دو نفر در بخشى از مسير همسفر بودند ؛ اما جرأت اظهار آن را نداشتند . « 3 » بديهى بود كه در چنين فضايى ابراز عقايد آسان نبود و حكومت يا مخالفان از آن آگاهى مىيافتند به شدت واكنش نشان داد و حتى گاه به دستگيرى و آزار شيعيان و تخريب اماكن و مساجد آنان مبادرت مىكردند ، همان‌گونه كه در سال 313 ق وقتى خبر يافت كه شيعيان در مسجد براثاى بغداد ، اجتماع و از خلفا و بدگويى اظهار برائت مىنمايند ، بىدرنگ كسانى را به آن‌جا روانه كرد تا اجتماع‌كنندگان را ، كه حدود سى نفر بودند ، دستگير و مسجد را به اين بهانه كه مركز كفر و ضرار و فتنه‌انگيزى است ، ويران سازند . بعدها مشخص شد كه اين اقدامات توسط يكى از اسماعيليان رهبرى مىشد . « 4 » محدوديت‌هاى اجتماعى كه براى شيعيان پديد آمده بود فقط به امور مذهبى

--> ( 1 ) . ر . ك : همان ، ص 233 . ( 2 ) . همان‌جا . ( 3 ) . همان ، ص 44 و ص 232 . ( 4 ) . ابن جوزى ، همان ، ص 247 .