چاچ ، از شهرهاى بزرگ ماوراء النهر ، به دست رسيده است . گويا برخى از شخصيت‌هاى برجستهء شهر با امام دوازدهم ( عج ) و وكيلان ايشان مكاتباتى داشتند . « 1 » هم‌چنين از حضور شيعيان در شهر ايلاق سخن به ميان آمده است . طبرستان در نواحى گرگان و طبرستان ( مازندران كنونى ) نيز شيعيان بسيارى زندگى مىكردند . مقدسى تأكيد كرده است كه شيعيان در گرگان و طبرستان داراى عظمت و شكوهى هستند . « 2 » به‌طور قطع تشكيل دولت علويان در طبرستان ، كه از سال 250 ق بر اين نواحى استيلا داشتند ، در گسترش تشيع بىتأثير نبود . گزارش‌هاى ديگرى نيز حاكى از وجود شيعيان دوازده امامى در گرگان مىباشند . جعفر بن شريف گرگانى نقل كرده است كه اموالى را از طرف شيعيان گرگان به سامرا برد و به امام عسكرى عليه السّلام تحويل داد و پيام شيعيان هموطنش را به امام عليه السّلام رسانيد . « 3 » هم‌چنين در كتاب‌هاى رجال ، نام شمارى از راويان احاديث و مؤلفان ممتاز گرگانى در اين عصر ذكر شده است ؛ مانند ابو يحيى احمد بن داوود گرگانى كه داراى تأليفات متعددى بود . « 4 » سيستان و سند منطقه سيستان گرچه پناهگاه خوارج بود ؛ ولى شواهدى وجود دارد كه نشان مىدهد شيعيان در اين منطقه نيز مىزيستند . چنان‌كه در ميان اصحاب ائمه عليهم السّلام نيز مردمانى از اين ديار بودند . وجود برخى عالمان شيعى در سيستان هم شاهدى بر حضور شيعيان در اين منطقه است ؛ از آن جمله شيخ طوسى از محمد بن بحر

--> ( 1 ) . مجلسى ، بحار الانوار ، ج 51 ، ص 297 به نقل از كافى و الخرائج و الجرائح . ( 2 ) . مقدسى ، احسن التقاسيم ، ص 365 . ( 3 ) . جعفريان ، تاريخ تشيع در ايران ، ج 1 ، ص 295 . ( 4 ) . نك ، طوسى ، الفهرست ، ص 33 و 193 و نجاشى ، همان ، ص 454 و ص 381 .