تحقيق كنند . « 1 » درگذشت ابن اشكيب در اوايل غيبت صغرى بوده است . از ديگر چهره‌هاى شاخص تشيع در اين ناحيه ، محمد بن مسعود عياشى ، از عالمان بزرگ شهر سمرقند بود كه در اين شهر ، مجلس رسمى تدريس و تعليم داشت و خانهء او مركز علمى و آموزشى شيعيان محسوب مىشد و همواره شمارى از علم‌آموزان و دانش‌پژوهان در خانه وى به تعليم و تعلم ، و يا تحقيق و نسخه بردارى از متون علمى مشغول بودند . وى تأليفات بسيارى داشت و شاگردان زيادى تربيت كرد « 2 » كه در عصر غيبت صغرى مكتب تشيع را در ماوراء النهر توسعه دادند . دربارهء حضور شيعيان در ماوراء النهر و ارتباط آنان با نائبان امام دوازدهم اخبارى ذكر شده است . ابو على بغدادى درباره شيعيان بخارا مطالبى نقل كرده و اظهار داشته است كه با ايشان ديدار كرده و يكى از آنان اموالى را به او سپرده بود كه در بغداد به حسين بن روح ، نائب امام دوازدهم برساند . « 3 » با اين حال از وكيلان امام عليه السّلام در ماوراء النهر نام برده نشده است . شايد شيعيان ماوراء النهر نيز از طريق وكيلان خراسانى با امام و نائبان خاص در ارتباط بودند . به‌هرحال به نظر مىرسد كه در عصر غيبت صغرى ، تشيع در ماوراء النهر رشد و توسعهء بيشترى يافت . اين امر باتوجه به فعاليت‌هاى علمى گستردهء محمد بن مسعود عياشى در سمرقند ، كه در ابتداى غيبت صغرى درگذشت ، بسيار محتمل مىنمايد ، به‌طورى كه شيخ صدوق چند دهه بعد از غيبت صغرى در سفرى كه به ماوراء النهر داشته ، از ديدار خود با شيعيان آن‌جا سخن گفته است و همين ديدار در نهايت به تأليف كتاب معروف فقهى وى ، من لا يحضره الفقيه ، كه يكى از چهار كتاب اصلى و معتبر شيعيان مىباشد ، انجاميد . « 4 » اخبار مشابهى هم دربارهء شيعيان شهر

--> ( 1 ) . صدوق ، كمال الدين ، ص 438 . ( 2 ) . نجاشى ، همان ، ص 372 . ( 3 ) . صدوق ، همان ، ص 518 . ( 4 ) . ر . ك : صدوق ، من لا يحضره الفقيه ، مقدمه مؤلف .