حسن حسين زاده شانه چى
137
اوضاع سياسى اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى (فارسى)
موجب شد تا كسان بسيارى زبان به ستايش او بگشايند . « 1 » احمد بن فرات مردى فقيه بود برخى او را داناترين مردم به فقه مذاهب اسلامى دانستهاند . وى در ادبيات و شعر نيز دست داشت و خود شعر مىسرود و خصلتهاى پسنديدهاش موجب شده بود تا شاعران ممتاز اين دوره مانند ابن معتز و بحترى او را ستايش كنند . « 2 » او در سال 291 ق درگذشت و برخى برآنند كه با توطئهء قاسم بن عبيد اللّه وزير ، مسموم گرديد . « 3 » از پسران احمد ، فقط دربارهء ابو الخطاب عباس ( 258 - 338 ق ) اطلاعات اندكى در دست است كه چندان در كارهاى سياسى دخالت نداشت . گويا يكبار كه منصب وزارت به وى پيشنهاد شده بود از پذيرفتن آن خوددارى كرد ، « 4 » هرچند در زمان وزارت عموى خود ابو الحسن على بن فرات ، ظاهرا در ارتباط نزديكى با او بود و او را از شايعاتى كه به سبب تحريكات دشمنانش در ميان مردم رواج داشت ، آگاه مىكرد . « 5 » مشهورترين چهرهء سياسى اين خاندان و شخصيت سياسى شيعه در اين زمان ، ابو الحسن على بن محمد بن موسى بن فرات وزير ( 241 - 312 ق ) ، فرزند ديگر محمد بن موسى بن فرات بود كه پيشتر دربارهء فعاليتهاى سياسى او در مناصب مختلف ديوانى و ادارى ، تا تصدى مقام وزارت صحبت شد . حضور وى در دستگاه حكومت ، زمينه را براى ورود شيعيان به عرصههاى سياسى و حكومتى فراهم ساخته بود . ابو الحسن با استفاده از نفوذ و قدرت سياسى خود ، افرادى را در مشاغل ادارى و مناصب دولتى به كار مىگمارد . او سه پسر خود حسين ، فضل و محسّن را به كارهاى ديوانى وارد ساخت و مشاغل دولتى داد . در اين ميان محسّن
--> ( 1 ) . ر . ك : همان ، ص 205 - 208 . ( 2 ) . ر . ك : همان ، ص 86 و 87 و . . . ، و ديوان بحترى ، قصيده 240 . ( 3 ) . همان ، ص 152 و تنوخى ، نشوار المحاضره ، ج 3 ، ص 271 . ( 4 ) . خطيب بغدادى ، تاريخ بغداد ، ج 12 ، ص 159 . ( 5 ) . مسكويه ، تجارب الامم ، ج 1 ، ص 52 .