حسن حسين زاده شانه چى

138

اوضاع سياسى اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى (فارسى)

موقعيت برترى نسبت به برادرانش داشت . و در سال 297 ق ، از جانب پدرش ، رياست ديوان مغرب را يافت كه پيشتر عموى او ، جعفر بن محمد بر آن رياست مىكرد . « 1 » گويا در دورهء دوم وزارت پدرش هم ، همين منصب را عهده‌دار بود ؛ زيرا اندكى پس از عزل على بن فرات از وزارت ، وى را كه رياست ديوان مغرب را داشت و گريخته بود ، گرفتار ساختند . در سومين دورهء وزارت ابن فرات ، او بر همهء امور مربوط به پدر سالخورده‌اش اشراف داشت و بر كليه ديوان‌ها رياست مىنمود ؛ اما خشونت و اخلاق ناپسند او ، نارضايتى ديوانيان و مردم را برمىانگيخت . « 2 » اين كردارها ، شايد واكنشى در برابر آزارهايى بود كه وى و پدرش به هنگام بركنارى از مقامات خود و زندانى شدن ديده بودند . « 3 » به‌هرحال او بر دشمنان پدرش و رقيبان خود سخت مىگرفت ، اموال برخى را مصادره مىكرد و برخى را هلاك مىساخت . به نظر مىرسد پرداختن به امور سياسى ، محسّن بن فرات را از بينش اعتقادى صحيح منحرف ساخته بود ، به‌طورى كه با برخى چهره‌هاى منفى و منحرف شيعه ارتباط داشت . محمد بن على شلمغانى ، معروف به ابن ابى عزاقر ، مؤسس فرقهء عزاقريه ، كه از مدعيان بابيّت بود و انحراف بزرگى را در اين عصر پديد آورد ، با وى در ارتباط بود . محسّن او را در دستگاه وزارت وارد كرده ، از وجود او براى از ميان بردن رقيبانش بهره مىگرفت « 4 » و در مقابل ، شلمغانى تحت حمايت‌هاى محسّن ، به فعاليت خود توسعه مىداد ؛ اما قدرت محسّن دوام چندانى نداشت . با عزل پدرش از وزارت ، وى نيز گرفتار و زندانى شد و پس از آزار و شكنجهء فراوان ، كه به منظور دست يافتن بر اموال و دارايىهاى

--> ( 1 ) . صابى ، همان ، ص 292 . ( 2 ) . مسكويه ، تجارب الامم ، ج 1 ، ص 125 . ( 3 ) . ر . ك : تنوخى ، نشوار المحاضره ، ص 229 . ( 4 ) . مسكويه ، همان ، ص 123 و ابن اثير ، الكامل ، ج 8 ، ص 290 .