ذكر گردد . « 1 » از ديگر مسندهاى اين دوره كتابى است كه يعقوب بن اسحاق اسفراينى ( م 316 ق ) تدوين كرده و به نام خود او مسند اسفراينى خوانده مىشود . « 2 » در زمينهء فقه ، كلام و فلسفه ، و ديگر علوم اسلامى ، كه دستاوردهاى علمى اين دوره‌اند ، به تفصيل سخن رانده شد و پيش از اين به نام چند تن از متكلمان و معتزليان اين دوره نيز اشاره شد . آثار كلامى كه در اين زمان به نگارش درمىآمدند به‌طور عمده در ردّ عقايد ديگر فرقه‌ها ، و يا در جواب كتاب‌هاى نوشته شده به وسيله متكلمان طوايف ديگر بودند ؛ مانند كتاب المسترشد كه ابو القاسم بلخى ( م 319 ق ) ، متكلم معتزلى خراسان ، در موضوع امامت ، و در ردّ عقايد شيعيان نوشت و متكلم شيعى ، ابن قبه رازى ، در نقض و ردّ كتاب ، و در جواب او ، كتاب المستثبت را به رشتهء تحرير درآورد . « 3 » درباره مناسبات علمى معتزليان و متكلمان شيعه در جاى خود به تفصيل سخن به ميان خواهد آمد .

--> ( 1 ) . طباطبايى ، مسندنويسى در تاريخ حديث ، ص 87 . ( 2 ) . معارف ، همان ، ص 140 . ( 3 ) . طوسى ، الفهرست ، ص 389 .