درجهء كمال رسيد ؛ در اروپا تا قرن پانزدهم هر موضوع علمى كه از مصنّفين اسلامى مأخوذ نبود ، معتبر شمرده نمىشد و دار العلم‌هاى اروپا پنج تا شش قرن روى همين اصول مىگذشت و مدار علم اروپائيان فقط علوم مسلمانان بود . در جاى ديگر مىگويد : از مثل كسى مانند دوسن مارتن خيلى بعيد است كه زحمات مسلمين و حق علمى را كه آن‌ها بر ما دارند ، از نظر دور دارد . ارنست رنان فيلسوف عالى مقام فرانسوى مىگويد : آلبر بزرگ هرچه داشت از ابن سينا گرفته و سن توماس فلسفه‌اش را از ابن رشد اخذ كرد . دكارت در گفتار خود مدعى است كه : ژوبر فرانسوى كه يكى از بزرگان علماى جهان است ، در اندلس نزد مسلمانان كسب علم كرده . برنارد شو نويسنده بزرگ انگليسى مىگويد : ترقيات علم و فلسفه به اسلام تخصيص دارد . لبرى فرانسوى « 1 » مىگويد : اگر اسلام و مسلمين در تاريخ پيدا نمىشدند ، حيات علمى اروپا تا چند قرن عقب مىافتاد . سديو مورخ فرانسوى مىگويد : تمدن امروزى مرهون دانش‌هايى است كه اسلام در سرتاسر شرق و غرب منتشر ساخت ؛ حقيقتا بايد اعتراف كرد كه مسلمين استادان اوليه ما بودند . بوگولد انگليسى مىگويد : دانشگاه‌هاى اسلامى در بغداد و اسپانيا به دانشجويان خارجى يهودى و نصرانى و . . . خوش‌آمد مىگفت و هزينهء تحصيلات آن‌ها را از خزانهء دولتى مىدادند و آنها را محترم مىداشتند . صدها جوان اروپايى از اين آزادى و كمك مسلمانان استفاده نموده و در آن مراكز علمى به تحصيل علوم و معارف پرداختند . پرنس بورگيز ژيوايى مىگويد : مسلمين در قرون وسطى فرهنگ را رسما ايجاد كرده و دانشگاه‌ها تأسيس نمودند . هر اروپايى كه وارد دانشگاه‌هاى اسلامى مىشد در اجتماعات به خود باليده و افتخار مىكرد و با سرافرازى و سربلندى در ميان طوايف و خانواده‌ها قدم به فخر برداشته ، اظهار بزرگى و دانشمندى مىنمود . راموز ارسيلوستر كشيش و دانشمند معروف فرانسوى مىگويد : در همان عصر كه پرتو اسلام از افق بغداد و غرناطه سر بركشيد ، اروپائيان در خواب غفلت و نادانى خوابيده بودند ؛ بعد از چند مدّت تازه اقلّيتى كوچك سر از بالش بطالت برداشته ، متوجه مراكز علمى اسلام شده ، دانشگاه اندلس را اشغال كردند .

--> ( 1 ) . نقل‌هايى كه گذشت ، از كتاب اسلام در نظر ديگران و آيين اسلام گرفته شده است ( يادداشت مؤلف ) .