عصر خود بودى و ما نمىدانستيم . حقيقتا فايدهء ديانت را بهتر از اين نمىشود براى او بيان نمود و باعث ضعف و موجب سستى او را به احسن وجه مبرهن ساختى و ما را از خواب غفلت بيدار فرمودى . اكنون بيست سال است كه از عمر ما تا به حال گذشته ، كلماتى به اين شيرينى و ملاحت و استحكام و متانت نشنيده بوديم با اين‌كه به عقيدهء خود در نزد ارباب علوم و ذكاوت و زيركى و سياست و هوشمندان با فطانت روزگارى بسر برده‌ايم . بىبى عين الحيات فرمود : عزيزان من ! بسيار اشتباه كرديد ! آن جماعت نه ارباب علم و فطانتند و نه مصلح دولت و مملكت ، و نه خيرخواه ملّت و رعيّت . خدا در قرآن در وصف اين قبيل اشخاص مىفرمايد : « وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ ؛ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لكِنْ لا يَشْعُرُونَ » ؛ « 1 » و اگر راستگو بودند در دعاوى خود ، دينى را كه بزرگ‌ترين مصلح بشر بود ، از دست نمىدادند و از هر حيث مروّج دين بودند نه مخرّب ؛ با اين‌كه بالاترين نعمت و بزرگ‌ترين موهبت‌هاى الهيّه دين است ؛ زيرا دين باعث نظام عالم و نفوس بنى آدم است . دين است كه تاج عزّت و افتخار بر سر اخيار و ابرار اعصار قرار داد . دين است كه تعديل اخلاق و ملكات مىكند . دين است كه سرمايهء شرافت است در دنيا و آخرت . هركه دين ندارد ، شرافت ، غيرت ، بشريّت ، حميّت ، فتوّت و بالاخره آدميّت ندارد . و آن دينى كه داراى اين صفات و خصوصيات است فقط ، نيست مگر دين متين اسلام كه خداوند علّام فرموده : « وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ » ؛ « 2 » و باز فرموده : « إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ » ؛ دين حنيف اسلام يگانه آيين شريفى است كه پروردگار عالم او را جهت اصلاح تمام جهات و حيثيّات بشر و اولاد آدم در دنيا و آخرت تعيين فرموده ، و احكام و قوانين او را چنان محكم و متين قرار داده كه حلالش حلال تا روز قيامت و حرام او حرام تا قيام ساعت و هيچ يك از فرايض و سنن و محرّمات و مكروهات خود را خالى از جهات حكمت و فلسفه و علّت قرار نداده . و چون دين و احكامش كاملا مقابل شهوات حيوانيّت و هواهاى بهيميّت و شأن دين تقويت جنبهء روحانيّت بود ، لذا دسته‌اى از اراذل و مردم پست كه صورت آدمى و سيرت چون خوكان پست و شهوت‌پرست ، از رموز حقايق امور و دقايق حجاب و ساير قوانين محكمهء شريعت مقدسهء حضرت ختمىمآب بىخبر و اصلا هيچ‌گاه در وادى فهم و خرد نبوده ، به منزله مكائن « 3 » و ماشين‌هاى طبيعى سازى و كافر حق‌كش و بىانصاف‌ريزى است كه اجانب و بيگانگان براى دستبرد به ايران و مسلمانان از اروپا وارد نمودند و مسلمانان بىخبر ، روى جهالت يا صداقت ، استقبال كردند ؛ ولى

--> ( 1 ) . بقره ، 12 ، 13 ( 2 ) . آل عمران ، 85 ( 3 ) . مكينه : تلفظ عربى ماشين .