سر مسلمين كوفته و موجب اعتراض و اشكال به دين متين گفته‌اند ؛ مثل فروريختن ستارگان و تاريكى خورشيد و ماه و پيچيده شدن آسمان و فرود آمدن ابر و باران و وجود ملائكه در آسمان و غيره كه از رموزات الهيّه محسوب ؛ مانند قسمتى از معتقدات دينيّه كه با اصل تمدّن امروزه كه عين توحّش و حيوانيّت است ، مخالف مىباشد و بايد هم كه مخالفت داشته باشد ؛ زيرا آن دينى كه موافق هوى و خواهش بشر بىشعور باشد ، بسى در نزد عقلا دور است از قبول . چنين قسمتى را مايهء حملات خارج از انصاف خود به دين محكم متين اسلام و شرع مبين حضرت خير الانام قرار داده ؛ غافل از اين‌كه اوّلا : اى مگس عرصه سيمرغ نه جولانگه تو است * عِرض خو مىبرى و زحمت ما مىدارى و ثانيا اسّ اساس ديانت اسلاميّه عبارت است از فصايل عالم انسانيّت و صفات و ملكات آدميّت از رحم و مروّت و عدل و انصاف و امانت و ديانت و تعاضد و تعاون و اتحاد و الفت و مساوات و دستگيرى از فقرا و فريادرسى از ضعفا و غيره از اصول اخلاق منجيهء انسانيّت كه سرمايهء سعادت و رستگارى در دنيا و آخرت است ؛ و علّت غايى نبوّت حضرت رسالت همين اصول است كه فرمود : « انما بعثت لاتمّم مكارم الأخلاق » « 1 » افسوس كه امروزه دين و اسلام به اين منزلت و مقام كه گفته شد فراموش گشته و چهرهء دلربا و صورت دل‌آراى خود را در پس ابرهاى متراكم ظلمانى اهواء متّبعهء مشتى حيوانات پست و بهائم شهوت پرست مخفى نموده ، خلاصهء اصول ديانت كه از هر جهت موافق علم و حكمت و مطابق دانش و بصيرت و مروّج اساس مذهب و شريعت بوده ، رخت بربسته و در جاى او نتايج افكار مشتى اراذل و اشرار ، نافذ و حكمفرما گشته و اين‌گونه عقايد فاسده به اسم دين الهى و قانون آسمانى در بين مردم متداول شده ، و خود بديهى و مسلّم است كه عقول مشوبه و علوم مرسومهء معموله ، امروزه تصديق صحّت اين‌گونه مسائل و عقايد نكند و او را مخالف علم و عقل پندارد و در عوض آن‌كه دارندگان اين علوم زحمت كشيده معانى حقيقهء آيات كتاب را بروند و نزد اهلش بيابند و اصل و اساس ديانت را جستجو نمايند كه تا تمام آن‌ها را مطابق و موافق علم و عقل يابند ، بر خلاف ، بدون تحمّل زحمت و رجوع به اهل اين حرفه و صنعت فقط به يك ظاهر ناظر گشته و اقوال و اعمال و آراء و اهويهء مدّعيان دين‌دارى را اصول دين و آيين محسوب داشته ، آنگاه فرياد برآرند كه دين و تديّن نقيض تمدّن است و تابعين دين در حكم مجانين ؛ و ما با دينى كه مخالف دنيا و تمدّن و فقط موافق با حقايق و معانى ماوراى طبيعت مىباشد ، كارى نداريم . پاريس خانم گفت : بىبى جانم ! قربان لب و دهان شما بشوم . در حقيقت يگانه عالمهء

--> ( 1 ) . مستدرك ، ج 11 ، ص 187