كتاب و مقاله در ايران و عراق در اين‌باره نوشته شد . پس از آن تأليف همچنان ادامه داشت تا آن‌كه فشار استبداد مانع از فعاليت آزادى علمى علما شده « 1 » و تا رفتن رضا خان ، علما و فضلا ، تنها و تنها در انديشهء حفظ كلى روحانيت و دين در برابر تهاجم اصلاح‌طلبان و متجددان مستبد بودند . با رفتن رضا خان ، و پس از تلاش‌هاى جدى مراجع و علما ، قانون كشف حجاب ، در شهريور سال 1322 ش از حالت اجبارى بودن خارج گرديد . « 2 » اين زمان ، براى زدودن آثار بىحجابى ، بار ديگر فعاليت علمى و فرهنگى علما آغاز شد و به‌ويژه در زمينهء حجاب با شدت دنبال گرديد . در طول دههء بيست چندين كتاب و مقاله نوشته شد و بعد از آن هم آثارى مفصل همچون كشف الغرور « 3 » ذبيح الله محلّاتى و نيز الحجاب فى الاسلام حاج شيخ قوام وشنوى انتشار يافت . « 4 » آخرين اثرى كه پيش از انقلاب به صورت علمى و عميق در اين‌باره نوشته شد ، كتاب مسألهء حجاب استاد شهيد مرتضى مطهرى در سال 1348 ش / 1369 ق بود كه هرچند با استقبال نسل جديد مذهبى قرار گرفت ، اما از سوى برخى از روحانيون با انتقاد مواجه گرديد . اين انتقادها جنبهء علمى داشت و چندان گسترده نبود . به عبارت ديگر ، مباحث آن تقريبا بحث‌هاى درونى حوزه‌هاى علميه و به به اصطلاح طلبگى بود . بنابراين ، طى قريب شصت سال از 1329 - 1389 ق / 1290 - 1348 ش يك حركت علمى گسترده دربارهء حجاب در ايران صورت گرفت . پيش از آن ، تا آنجا كه آگاهيم ، هيچ رسالهء فقهى مستقلّى دربارهء حجاب درميان علماى شيعه نبوده است . « 5 » طبعا بحث حجاب درميان اهل سنت نيز در طى قرن گذشته جدّى بوده ، و رساله‌ها و كتاب‌هاى فراوانى نوشته شده است . افزودنى است كه بسيارى از اين رساله‌ها ، رساله‌هاى مبتكرانه‌اى به لحاظ محتوا

--> ( 1 ) . براى نمونه ، آنچنان‌كه در مقدمهء كتاب كشف الغرور آمده ، اين اثر در سال 1311 ش تأليف شده اما به دليل همين فضاى استبدادى بر ضد دين ، ناشر قادر به نشر آن نشده و اين كار تا سالها بعد به تعويق افتاده است . ( 2 ) . واقعهء كشف حجاب ، ( به اهتمام ، مرتضى جعفرى ، صغرى اسماعيل‌زاده و معصومهء فرشچى ، 1371 ) ص 424 ( 3 ) . تهران ، دار الكتب الاسلامية آخوندى ، 1338 ش / 1378 ق . گذشت كه اين كتاب به سال 1311 ش نوشته شده بود . ( 4 ) . قم ، مطبعة الحكمة ، 1379 ق . ( 5 ) . گويا فقهاى اهل سنت نيز به جز رسالهء كوتاهى كه توسط ابن تيميه در قرن هشتم نوشته شده ، رسالهء مستقلى در اين‌باره نداشته‌اند . به‌طور اصولى ، مبحث حجاب در بحث از لباس نمازگزار و كتاب النكاح مطرح مىشده است .