تلاش‌هاى علمى علما در برابر بدعت كشف حجاب برخورد علما و روحانيون اين دوره را با مسألهء كشف حجاب ، در دو بخش مىتوان دنبال كرد . نخست برخوردهاى سياسى - اجتماعى كه به تلاش و مبارزهء آنان با مأموران حكومتى ، اعلان مخالفت بر سر منابر و حتى درگيرشدن با مأموران دولتى و حتى افراد خاندان سلطنتى است كه مورد اخير در ارتباط با مرحوم آية الله بافقى رخ داد . « 1 » در كنار آن ، همراهى برخى از روحانيون ، گهگاه با انتخاب خود « 2 » و بيشتر در فشار و اجبار و استبداد مأموران را نيز مىتوان دنبال كرد كه نمونه‌هايى از هر دو مورد ، مخالفت و گاه همراهى ، در اسناد منتشره دربارهء كشف حجاب آمده است . در اين‌باره ، مرحوم آيت الله حاج شيخ عبد الكريم حائرى تلگرافى به شاه زد و اين قبيل اقدامات را خلاف شرع اعلام كرد . برخورد با وى بسيار تند و زننده بود و پس از آن هم مرحوم حاج شيخ ديگر اقدامى نكرد . اما نوع ديگرى از برخورد كه برخورد علمى و فرهنگى است وجود دارد كه تا به حال به آن توجه چندانى صورت نگرفته است . انتشار بحث‌هاى مربوط به حجاب در مطبوعات و جرايد ، سبب شد تا برخى از نويسندگان متديّن و روحانى ، در انديشهء نگارش رساله‌ها و كتاب‌هايى براى مقابلهء علمى و فرهنگى با اين پديد افتاده و آثارى را پديد آورند . اين درست است كه به‌رغم فراوانى اين نوشته‌ها ، به دليل موافق نبودن فضاى زمانه ، كار آنان تأثير فورى نداشت ، اما به هر روى بايد توجه داشت كه آثار علمى براى كسانى كه تحت تأثير فضاى رسمى جامعه نباشند ، و البته به مرور ، تأثير خود را بر جاى خواهد گذاشت و چنين نيز شد . نگارش اين آثار كه شمار آنان بسيار زياد است ، براساس اطلاعات ما ، از سال 1329 با رساله‌اى كه فخر الاسلام در اين‌باره نوشته آغاز شده و پس از آن همچنان ادامه يافته است . اوج تأليف آنها در فاصلهء سال‌هاى 1346 - 1345 ق / 1307 - 1306 است كه تعداد زيادى

--> ( 1 ) . بنگريد : شرح زندگانى حاج شيخ محمد تقى بافقى ، على موسوى گرمارودى ، تهران ، دفتر نشر فرهنگ اسلامى ، 1368 ش . ( 2 ) . نمونهء آن علامهء وحيدى فرزند شيخ ابو القاسم رئيس العلماى كرمانشاهى و از نوادگان مرحوم آية الله آقا محمد باقر وحيد بهبهانى بود كه از طلاب نجف و از شاگردان آقا ضياء عراقى به‌شمار مىآمد . وى در مجلس جشن بىحجابى در سال 1314 همراه همسرش شركت كرد و يك قصيدهء طولانى با مطلع « به شرع احمل مرسل حجاب لازم نيست » از سروده‌هاى خودش خواند . پس آن به تهران آمد ؛ عمامه و قبا و عبا را برداشت و فكل و كروات و زنّار بست و ريشش را تراشيد . وى به خدمت دولت پهلوى درآمد و بارها وكيل و سناتور شد . بنگريد : رسالهء نوين ( سيد محمد حسين حسينى تهرانى ، صدرا ، 1406 ) صص 119 - 120 پاورقى .