رهگذر هم احتجاب نسوان بر خلاف مصالح رجال است . بالجمله دست به دست متأثّرانه مىمالند و متحيّرانه مىنالند كه عالم اسلاميّت از حظوظ انسانيّت بىنصيب ، و از قافلهء ترقّى علم و ادب به مراحل شتّى عقب افتاده . به اين معترض با كمال ملايمت مىگوييم : ما در اصل تشخيص مرض و تلخيص غرض ، آنچه را شما تحقيق كرده‌ايد ، تصديق داريم . بلكه بىادبى نباشد عرض مىكنيم غالبا مردان اهالى اسلام هم مانند زنانشان بىهنر ، نه شير ماده دارند و نه شير نر . پس ماندهء كاروان علم‌اند * چون راندهء آستان علم‌اند ولى در علاج با شما همراهى نداريم . شما همچو مىفرماييد كه اگر اجازت رسميه داده شود كه زنان اسلام هم گشاده‌رو ، فتاده‌مو ، هر هفت بلكه هفتاد [ قلم آرايش ] كرده ، از پس پرده با فراغت بال به رقص و بال آيند و نقص و بال گيرند ، فورا دايرهء اسلام هم مثل ساير ملل خارجه ، مجمع بدايع خواهد شد و منبع صنايع ؛ شهر ما فردا پر از شكر شود ؛ و حال آن‌كه از اين پرده‌درىها به‌جز اين‌كه عفاف ملى و كفاف جبلّى از ميان برخيزد و فحشا و منكر بهم‌آميزد ، فايدهء ديگر ندارد . « الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ » . « 1 » چارهء اين نقصان و تدارك اين حرمان ، اين است كه به نحوى مشروع و طورى مطبوع كه خيرخواهان ملّت و ترقّىطلبان هيأت بينديشند ، اسباب توسعهء دواير معارف عمومى را تمهيد كنند و در آموختن علوم و صنايع به دختران نورس ، با ملاحظهء مدرّس و مدرس بكوشند . رعايت نواميس دينيّه و احكام شريعت حضرت خير البريّه ، به [ هيچ ] وجهى سدّ راه ترقيّات بشريّه نيست ؛ بلكه ممكن است با حفظ حدود دين و قيود آيين ، دار الصنعه‌هاى ساخت و بازارها پرداخت كه هر دو طرف بيع و شرى نسوان باشند . و هيچ شبهه نبايد كرد كه اگر در ديانت فرنگيان ، احتجاب نسوان مجرى بود ، تدبيرى مىكردند كه دختران و زنان از سعادت خط و سواد بىنصيب نباشند و خلاف تستّر و احتجاب هم نشود . چون ديانت موضوعه ، ايشان را از اين انديشه فارغ دارد ، اهالى اسلام نبايد به فراغت كفر تقليد نمايند . سنّت و كتاب كه حكم احتجاب فرمود و آيهء حجاب آورد ، در ترغيب و تحريض به علم و صنعت به تمامى آحاد امّت قصور نورزيد و از مهد تا لحد به طلب علم امر فرمود : « من ساوى يوماه فهو مغبون » . اولين چيزى كه به

--> ( 1 ) . نور ، 19