به هر حال حسب اجماع علماى شيعه تحجير ، ايجاد حق مىكند و مفيد مالكيت نيست . و اگر تحجيركننده اهمال كرده و زمين را احيا ننمود و مدّتى آن را مهمل گذاشت ، حاكم شرع او را احضار و اجبار مىكند كه آباد كند و از حق خويش استفاده نمايد يا از زمين دست بردارد و اگر امتناع نمود حاكم او را خلع يد مىكند . « 1 » و بعضى از فقها فرموده‌اند كه اگر احيا نكرد و مدت طولانى شد حق تحجيركننده ساقط مىشود و احتياج به حكم حاكم نيست . « 2 » و در روايتى كه نقل شده مدت حق تحجير سه سال ذكر شده است . و اگر از ابتدا آن قدر تحجير كرده است كه قادر به احيا نيست در مقدار زيادى حق پيدا نمىكند . موات بالعرض : زمينى كه قبلًا محياة بوده است و ليكن بعداً خراب و موات شده است « موات بالعرض » ناميده مىشود و عللى كه باعث خرابى زمين مىشود در حكم آن شرعاً دخالت دارد : 1 - اگر صاحب زمين اعراض كند و به زمين رسيدگى نكرده و در نتيجه زمين خراب شود زمين مزبور جزء مباح مىگردد و هركس آن را احيا نمايد مالك خواهد بود حتى اگر مالك اعراض كرد از ملك او خارج مىشود و لو اينكه موات هم نشده باشد زيرا : با اعراض مالكيت او لغو مىگردد . « 3 » 2 - اگر صاحب زمين كشت نكرده و زمين را آباد نكند براى اينكه به صورت موات مورد استفاده قرار دهد ، مثلًا فروشگاه يا چراگاه يا خوابگاه حيوان قرار دهد يا اينكه موات مانده ، براى اينكه صاحب زمين مشغول تهيّهء لوازم كشت بوده كه قدرت و تمكن نداشته است « 4 » ، يا قطعه‌بندى كرده براى ايجاد ساختمان يا فروختن كه در اين صورتها زمين ملك صاحبش مىباشد و كسى حق احياى زمين يا تصرف در آن بدون اجازه

--> ( 1 ) - مفتاح الكرامه ج 7 ، ص 27 از مبسوط و مهذب و وسيله و شرايع و تذكره و تحرير و ارشاد و دروس و مسالك و روضه و مجمع البرهان اين قول را نقل نموده است . ( 2 ) - در مفتاح الكرامه از تذكره نقل كرده كه اگر مدت طولانى شده و احيا نكرد حق تحجير ساقط مىشود . ( 3 ) - تحرير الوسيله ج 2 ، ص 196 مسألهء 3 و جملهء « جلى عنها اهلها » در روايات انفال شايد اشاره به اين معنا باشد ما بعد به اين جهت اشاره خواهيم نمود . ( 4 ) - تحرير الوسيله ج 2 ، ص 197 ، مسألهء 3 .