أَنْزَلَ اللَّهُ » منسوخ و باطل شده است . اين قول و نظر از مجاهد و ابن عبّاس نقل شده است و گفته شده است : از سورهء مائده غير از اين آيه ، و آيهء ديگر « لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ » كه به وسيلهء آيهء « فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ » نسخ شده است ، چيز ديگرى از آيات آن نسخ نشده است ، قول ديگر اين است كه : آيه نه تنها نسخ و باطل نشده است ، بلكه قضيّه كاملا برعكس است و اختيار و آزادى در هنگام داورى به قوّت خود باقى است و اين قول مذهب و مختار اصحاب ما است ، البتّه نه ، به‌طور مطلق و كلّى . بلكه آن گونه آزادى در داورى ، زمانى است كه متخاصمين و دو طرف دعوى از يك ملّت و مذهب باشند ، امّا اگر يكى از آن‌ها مسلمان و ديگرى اهل كتاب باشد ، قطعا براى حاكم مسلمان جايز نيست كه حكم و داورى را به اهل ذمّه إرجاع دهد . امّا اگر از يك ملّت و مذهب نبوده باشند ، مثل يهود و نصرانى ، در اين صورت احتمال دارد كه به حكّام خويش ارجاع داده شوند ، و لكن از نظر ما أقوى و حتميّت حكم بين آنها به مذهب اسلام است ، به خاطر اينكه ارجاع آن به يكى از دو مذهب ، باعث شعله‌ور شدن آتش فتنه و شورش ، در ميان مردم خواهد شد . * * * داورى سليمان و داود ( ع ) : [ 437 - 438 ] [ آيهء هشتم ] « وَ داوُدَ وَ سُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَ كُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ ، فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَ كُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَ عِلْماً وَ سَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَ الطَّيْرَ وَ كُنَّا فاعِلِينَ » « 1 » ؛ « ياد كن اى پيامبر اموال داود و سليمان را ، وقتى دربارهء گوسفندان بىشبانى كه مزرعى را تباه كردند » داورى و قضاوت مىكردند كه از شيرشان صاحب مزرعه به قدر زراعتش استفاده كند . ما بر حكم آنان گواه بوديم و ما آن قضاوت را به سليمان وحى نموديم ما حكم داورى آن را به سليمان تفهيم نموديم و به هر يك از آنان لياقت داورى ، و علم فراوانى داديم » . گفته شده است : كه « حرث » به معناى كشتزار و مزرعه است ، قول ديگر اين است كه : « حرث » به معناى بستان و نفست به معناى چريدن گوسفندان در شب ،

--> ( 1 ) . سورهء انبياء ، آيات 78 و 79 .