بدون شبان و چوپان است . امّا « همل » به معناى چريدن گوسفندان بىشبان در شبانه و روز است . داود ( عليه السّلام ) حكم كرد به اينكه گوسفندان در عوض و قبال خسارت و خرابى كه در مزرعه ، به بار آورده بودند ، در اختيار صاحب مزرعه و كشت‌زار إقرار گيرند ، تا از شير آنها استفاده كند . شبيه آن ، قضاوت ابى حنيفه دربارهء غلام جنايتكارى است كه در اختيار فرد جنايت شده قرار داده شود تا از او كار بكشد ! سليمان كه در آن وقت 11 ساله بود ، گفت : با نبىّ اللّه ! غير از اين به حال آن دو مناسب‌تر است . پس از آن داود موافقت كرد و تصميم گرفت كه سليمان بين آنان داورى كند . سليمان گفت : نظر من اين است كه گوسفندان به صاحب مزرعه و كشت‌زار داده شود ، تا از شير و پشم‌ها و برّه‌هايش ، استفاده كند ، و زمين كشاورزى نيز در اختيار صاحب گوسفندان قرار گيرد تا آن را مرمّت و اصلاح كند و به حالت قبلىاش برگرداند . آنگاه هر يك به صاحب و مالك خود برگردانده شوند . داود گفت : حكم همان است كه شما داورى كرديد . پرداخت جريمه به صاحب غلام : همانند آن ، قول و فتواى شافعى است در مورد پرداخت غرامت و جريمه به صاحب غلام به خاطر غصب نمودن و فاصله انداختن بين برده و مالكش مىباشد . امّا حكم مزرعه و كشتزار مذكور در شريعت اسلام كه گوسفندان به كشتزار وارد شده است در صورتى است كه به ميزان ضبط و نگهدارى آن تفريط و كوتاهى و سهل‌انگارى كرده باشد ، ضمانت قيمت تلف شده مىباشد در غير اين‌صورت هيچ تعهّد و مسؤليّتى ندارد . و لكن شافعى در قول و فتواى ديگر تفصيل قاعده داده و گفته است : اگر گوسفندان در شب چيزى از مزرعه را تلف و تباه كرده باشند . مالك گوسفندان ضامن و مسئول غرامت است . چون قانون طبيعى و عرفى اين است كه حيوانات - گاو و گوسفند را در شب ، ضبط و كنترل مىكنند ، و قضاوت نبىّ اكرم ( ص ) نيز ناظر به همين معنى است هنگامى كه شتر براء به حياطى وارد شد و آن را تباه نمود فرمود بر مالكان و صاحبان اموال است كه آن را در روز محافظت و نگهدارى كنند و همچنين بر مالك و صاحبان حيوانات به خصوص گاو و گوسفند است كه آنها را در شب پاسبانى و نگهبانى كنند . « 1 » و اين قول شافعى مورد تأييد جمعى از اصحاب ما نيز هست . امّا از نظر ابى حنيفه تنها

--> ( 1 ) . اختلاف الحديث ، تأليف ، الشافعى ، ص 566 .