انجام مىدهد و گمان مىبرد كه قسم نخورده است و هرگز قسم نخورده است . ابو حنيفه آن را گفته است ، ولى ابن عبّاس گفته است : آن گفتار فردى است كه مرتّب « لا و اللّه » و « بلى و اللّه » مىگويد و با آن ، كلام خود را مورد تأكيد قرار مىدهد ، بىآنكه قصد قسم واقعى داشته باشد به حدّى كه اگر به او گفته شود : تو قسم خوردى ، انكار مىكند . شافعى و جمعى از اصحاب ما آن را گفته‌اند : و مضمون آن از صادقين ( عليهما السّلام ) نيز روايت شده است . ولى مالك گفته است آن عبارت از سوگند خوردن به كشتن است كه « غموس » گفته مىشود و مقصود از « عدم مؤاخذه » عدم عقاب و عدم كفّاره با هم مىباشد و زمخشرى گفته است نبودن يكى كفايت مىكند و در آن نظرى هست ، چون محقّقا اگر يكى از آنها ، محقّق گردد ، مؤاخذه ثابت مىگردد و چون عقاب نيست ، پس مؤاخذه هم نيست . « وَ لكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ » ؛ فرق بين كسب لسان و كسب جنان آنست كه قلب مخالفت نفس مكلّفه را نمىنمايد به خلاف زبان و لسان ، چون آن فضول است . گاهى مخالفت نفس مكلّف را مىنمايد و از زبان چيزى صادر مىشود كه نفس به آن إجازه نداده است ، پس شايستهء خداى حكيم نيست كه مؤاخذه نمايد چيزى را كه نفس انجام آن را اجازه نداده است . در اين كلام اشاره‌اى به اين امر هست كه در قسم قصد ، و نيّت و اراده شرط است پس قسم آدم غضبناك ، واقع نمىگردد . آن نوع غضبى است كه اراده از آن مرتفع ، مىباشد . همچنين در مورد قسم فرد ساهى ( سهو كننده ) و غافل هم همين گونه است . « وَ اللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ » ؛ خداوند آمرزندهء لغزش‌هايى است كه قلوب شما آنها را كسب نكرده است و بردبارى و حلم خداوند نشان مىدهد كه مؤاخذه و تنبيه نمىنمايد . * * * [ 287 ] آيهء سوّم : « لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَ لكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ مِنْ أَوْسَطِ ما تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ ، إِذا حَلَفْتُمْ وَ احْفَظُوا أَيْمانَكُمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ » ؛ « 1 »

--> ( 1 ) . سورهء مائده ، آيهء 89 .