حرم است و حرم وسيع‌تر از مسجد مىباشد . جملهء « فَلا يَقْرَبُوا » ، بعضىها گفته‌اند منظور آن است كه به مسلمانان و مؤمنين دستور داده شده است كه مشركين را در مسجد الحرام ، جا ندهند و براى همين جهت آيهء مباركه ، با جملهء « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا » شروع شده است . منظور از نهى و منع از نزديك شدن ، مبالغه است ( مثلا در عرف مىگويند نزديك من نيا ، ديگر دور و برم پيدايت نشود ؛ منظور اين نيست كه واقعا حتّى نزديك او نشود ، بلكه منظور آنست كه با او در تماسّ و تكلّم نباشد و يا نهى مزبور براى آن است كه از وارد شدن در حرم منع شده‌اند . ( توضيح ) : « مسجد همان محوّطه دور خانه است و حرم وسيع‌تر است كه دور مسجد را احاطه نموده است . منظور از اين كه به مسجد نزديك نشوند ، از باب مبالغه نمىباشد ، بلكه منظور آنست كه وارد حرم هم نبايد بشوند ؛ چه آن‌كه اگر مثلا نزديك مسجد ، بشوند ، وارد حرم شده‌اند و لذا از نزديك شدن به مسجد نهى نموده ، تا از ورود در حرم منع شده باشند » . و ذالك العام « امسال » منظور سال پيش از حجّة الوداع بوده و قول صحيح‌تر آن است كه آن سال ، سال نهم بوده است ، زمانى كه رسول اكرم ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) ابو بكر را با سورهء برائت فرستاد تا در هنگام حج به مردم ابلاغ كند . سپس خداوند به برگشت دادن برائت دستور داد و فرمان داد كه جز خود رسول اكرم ( ص ) و يا يكى از اهلش ، كسى سورهء برائت را براى مردم نخواند . پس على ( عليه السّلام ) را فرستاد و على ( عليه السّلام ) در مسير راه سوره برائت را از ابو بكر گرفت ( به اول سوره برائت در كتب تفسير مراجعه شود ) . و دليل بر آن ، قول على ( عليه السّلام ) است كه فرمود : « هرگز بعد از امسال مشركى حج نمىكند » . پس معلوم مىشود كه منظور از امسال ، سال نهم بوده است . ابو حنيفه نيز همين قول را پذيرفته است . چهار حكم فقهى : در آيه مباركه چهار حكم مورد توجّه است : 1 - مشركين پليدند ، به پليدى عينى نه حكمى « مثلا عذره - مدفوع - نجاست عينى دارد . نجس بودن عينى مشركين ، مطابق گفتهء مذهب شيعه است . ابن عبّاس همين حكم را قائل شده و فرمود : ( ذات مشركين پليد است ، مانند سگ‌ها و خنزيرها ) . حسن گفته است كسى كه با مشركى مصافحه كند ، بايد وضو بگيرد ( يعنى دستش را بشويد ) . گاهى كلمهء « وضو » به معناى شستن دست ، اطلاق مىشود .