يمامه است هردو از آنها سى منزل به مكهء معظّمه بعد و مسافت « 1 » دارد . جهت شمال مكهء مكرّمه به جبال يثرب و بيابانهاى شام و مدينهء منوّره و طرف جنوب آن بلدهء مشرّفه به كوههاى نجد و يمن و طرف شرقى آن به باديه‌هاى بحرين و نضره « 2 » و نجد و حجاز و طرف غربى آنجا به بحر احمر محدود بوده ، اگر شهر اسلامبول را [ كه پايتخت عثمانى است ] مبدء طول فرض كنيم ! بلده مسعودهء مكهء معظّمه در 30 دقيقه و 15 درجه طول شرقى و در سى ميل فاصله بندر جدّه كه در ساحل شرقى بحر احمر است واقع شده است . اين سى ميل فاصلهء جده و مكهء مكرمه شصت و هفت هزار و ششصد و چهل و هفت ( 67647 ) ذرع است . نواحى ملحقهء مكهء معظّمه به دو قسم منقسم بوده : يكى از آنها نجدى و ديگرى تهامى است . نواحى نجدى [ عبارت از ] : طايف . تماز . قرن . نجران . مرّ الظهران . عكاظ . منجره . كنه . جرش . سراه [ است ] . نواحى تهامى عبارت از : نعم . عك . خنكان . [ ويشى ] . وادى نخله . ذات عراق . يليل است . هريك از اين نواحى در يك وادى واقع شده مياه مشهوره و مزارع كثيره را شامل است . اهالى آنجا تا چند عصر هشتاد هزار را تجاوز كرده بود ، پس از او متدرجا تناقص نموده . و ليكن در عصر حاضر سكنهء بلاد ساحليه كه عبارت از جدّه ، حلّى ، سرسين ، همجم ، سرجه ، ابيات ختين [ است ] و نفوس اهل باديه از مقدار نفوس سابقه بيشتر است . حتى دكتر رايف افندى كه در مكهء مكرّمه و مدينهء منوره زياده از هشت و ده سال مأمور حفظ الصحّه بوده و اوقات خويش را به تحقيق احوال گذرانده است مىنويسد كه : مقدار اشراف و اهالى و افراد مجاورين موجوده در مكهء مكرمه تقريبا هفتاد هزار مىشود . چون در مكهء معظمه و اطراف و جوانب او مانند ساير بلاد آنا طولى و روم ايلى متواليا

--> ( 1 ) . متن : مسافه . ( 2 ) . متن : بصره .