معاودت اولى است . اگرچه از اين جواب مجمل امام مالك آن چنان معلوم مىشود كه به كراهت مجاورت قال هستند ، و باز اگرچه امام ابو حنيفه گفته است كه : كسانى كه از حج فارغ مىشوند لازم است كه به سمت وطن و اولاد و عيال خود مراجعت نمايند ، و ليكن امام يوسف و امام محمّد و امام شافعى و امام احمد بن حنبل محض اينكه مسئله را تشديد نكنند گفته‌اند : مجاورت مكه مستحبّ است . فتوى نيز موافق قول ائمّه مشار اليهم داده شده است . و اينكه امام اعظم مجاورت مكه را مكروه دانسته يقينا براى ملاحظهء آن است كه عوام ناس از رعايت حقوق حرم محترم عاجز و قاصر مىباشند . واقعا گروه عوام چنان‌كه بايد و شايد كعبهء معظّمه را رعايت و احترام نتوانند . و مقصود تكريه امام مجاورت مكهء مكرمه را تنها نه براى اين است كه اقامت آنجا را مكروه مىدانند بلكه براى اين است كه در اين مسئله دو محذور به خاطر آورده شود . يكى از دو محذور اين است كه هرقدر اقامت در آن نقطه طولانى گردد چنان كه در فوق نيز مذكور گرديد با كعبهء معظّمه الفت حاصل شده بواسطهء كثرت رؤيت بيت اللّه در نظر بىحرمت مىشود . يكى هم نعوذ باللّه ارتكاب معاصى در حرم الهى است كه متخلّق شدن به اخلاق فاسده است كه براى مؤمن اخلاص قرين مانند ابتلاى به اين دو محذور ادبار و بدبختى ديگر نخواهد بود . زيرا نظر به مفاد آيهء كريمهء وَ مَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ « 1 » . در حالتى كه شخص در مسجد الحرام از طريق حق عدول و ملازمت ظلم و جور را قصد و اراده كند او را از طرف ايزد متعال اذاقهء عذاب اليم خواهد گرديد . و الّا كسانى كه يك قوّهء مفطوره‌اى را مالك هستند كه بتوانند بيت شريف را اعزاز و اجلال كنند و هر وقت ببينند مانند آنكه اوّل دفعه رؤيت آنها است و مقتدر آن باشند كه به [ دهشت و ] مهابت روحانيّهء در او نظر كنند ، بديهى است كه نعمت جليلهء مجاورت در حق اين قبيل اشخاص سعادت بسيار بزرگ و دولت مورث المفخرت خواهد گرديد . مع ما فيه لازم مىآيد كه تكريه مجاورت مكّه مطلقا در حق موحدينى باشد كه در

--> ( 1 ) . حجّ / 25 .