هست . آيات و نشانه‌هاى تكوينى و خصوصيت‌هاى آسمانى و زمينى و اقليمى و جوّى و . . . كه براى همه است اما يك سلسله دستوراتى به عنوان مناسك حجّ هست كه عدّه‌اى از راه دور و نزديك در آنجا سر مىسايند . در خود حجّ آيات الهى است ، كعبه جزء آيات الهى است ، حجرالأسود و مقام ابراهيم و زمزم جزء آيات الهى است . اين كه سرزمين غير ذىزرع بجايى برسد كه دلهاى عدّه‌اى مشتاقانه علاقه‌مند به آنجا باشد و به كعبه و حرم خدا ، كه ابراهيم - عليه السلام - درخواست نمود ؛ « فاجعل أفئدةً من النّاس تهوى اليهم » « 1 » ، عشق بورزد ، جزء آيات الهى است . و اين آيات را كسانى مىفهمند و مىبينند كه براى انجام وظيفه و تكليف به حجّ رفته باشند نه براى تجارت و سياحت كه اين گونه انسانهايى كه با اين انگيزه‌ها به حجّ مىروند نمىتوانند سرّ حجّ و آياتى را كه در حج هست آنگونه كه بايد درك كنند . افاضه و كوچ به سوى مشعر خداوند متعال دستور داده است كه در پايان نهم ذيحجّه شما هم مانند ديگران از سرزمين عرفات به طرف مشعر الحرام حركت كنيد ؛ ( ثمّ أفيضوا من حيث أفاضَ الناس ) . « 2 » مشعر الحرام جزء محدودهء حرم و اوّلين درب ورودى آن است . اگر كسى روز نهم را با معرفت آشنا شد ، لايق آن است كه از درب ورودى

--> ( 1 ) - ابراهيم : 37 ( 2 ) - بقره : 199