قهراً انسانيت را هم از دست داده است ؛ زيرا سرّ عبادات است كه تربيت كننده و انسان‌ساز است و اگر كسى به سرّ عبادت نرسد انسان نيست . تا اينجا آنچه از بيانات و كلمات امام سجّاد ، امام باقر و امام صادق - عليهم‌السلام - روشن شد ، اين است كه دستورات دين ، ظاهرى دارد و باطنى . باطن آنها با جان انسانها كار دارد و ديگران كه مسألهء اخلاق را در حدّ ملكات فاضله يا رذيله تبيين مىكردند ، مسألهء تجسّم و تجسّد انسان به صور ملكات نفسانى را نمىتوانستند تبيين كنند ، گرچه تعبّداً مىپذيرفتند و نقل هم مىكردند كه برخى به صورت حيوان محشور مىشوند ولى راه علمى براى اثبات آن نداشتند . امّا بر اساس دو مبناى حكمت متعاليهء : 1 - جسمانية الحدوث و روحانية البقاء بودن نفس 2 - حركت جوهرى ، به خوبى مىتوان براى اين روايات ، ديدگاه علمى درست كرد و آنها را از راه علمى فهميد كه چگونه يك شخص به صورت انسان حركت مىكند امّا در واقع حيوان است . در عين حال كه انسان بوده حيوان شده است ، نه اين كه حيوانى بشود در عرض انسان نظير حيوانات ديگر ، بلكه ميمونى است انسان‌نما ، خوكى است انسان‌نما و گرگى است انسان‌نما و . . . و اينجا خُلق و خوى اوّليهء انسان هست كه به صورت حيوانيت اجرا مىشود . مطلب ديگر آن كه : در جريان حجّ ، خداوند متعال فرمود : « فيه آياتٌ بيناتٌ . . . » « 1 » گرچه در بسيارى از موارد سخن از آيه و علامت است ، ليكن در مورد حج فرمود : « آيات بيّنات » آيات و نشانه‌هاى فراوانى در حجّ

--> ( 1 ) - آل عمران : 97