مبانى نه تنها اجتهاد مطلق در قضاوت شرط است بلكه أعلميت با ساير امتيازات اسلامى نيز از شروط اصلى قاضى است ، چنان‌كه در مقبوله‌ى عمر بن حنظله خواهد آمد قاضى بايد أعلم و أعدل و أتقى و بالاخره بايستى هر افضليتى را كه در مقام قضاوت مؤثر است ، دارا باشد . درباره‌ى اجتهاد در كيفيت قضاوت و طرز پياده‌كردن احكامش نيز در خبر حضرت صادق عليه السلام ، گذشت كه فرمود : « يَعْلَمُ شَيْئاً مِنْ قَضايانا » بايد برخى از قضاوت‌هاى ما را بداند . و از اميرالمؤمنين عليه السلام است كه فرمود : « إتَّقوا الحكومة فانَّ الحكومة انَّما هِىَ لِلْإمامِ العالِمِ بالْقضاءِ الْعادِلِ فىالْمسلمين لنبي ( كنبى ) أوْ وصىّ نبىّ » از حاكميت و حَكَميّت بپرهيزيد كه اين تنها منصب امامِ عالمِ به‌قضاوت مىباشد ، كه در ميان مسلمين در حاكميت عادل است ، براى پيمبر يا وصىّ پيمبر . » درين خبر اگر « كنبى أو وصي نبي » باشد چنان مىنمايد كه مرتبه‌ى قاضى كه عالم به‌قضاء و عادل در ميان مسلمين است علم و عدل عادّى نيست ، بلكه هم‌چون پيغمبر يا وصىِّ پيغمبر كه نسخه‌ى دوم پيغمبر و امام باشد كه پس از پيغمبر و امام از نظر علمِ قضاوت و عدالت از همه‌ى امت و يا همه‌ى كسانىكه در حوزه‌ى قضاوت اويند برتر و والاتر باشد . اين‌جا علمِ به‌قضاوت مشتمل بر هر دو گونه‌ى علم احكام و طرز پياده كردن احكامش مىباشد ، و اين‌دو علم و آن عدالت هم بايستى در بالاترين درجه باشد كه پيغمبر يا وصىّ پيغمبر و سپس درجه‌ى دوم آنان