شديد » و نه معلوم ، كه اگر اضطرارى پيش آيد چه خواسته‌ى شما و چه ناخواسته ، بنابراين دروغ يا توريه در زمينه‌ى اضطرار يا تقيه و يا هر عذرى ديگر در صورتى حلال است كه شما خودت اين اضطرار را نخواسته‌اى ، و موجب آن نشده‌اى بلكه تنها اضطرارى ناخواسته پيش آمده كه دروغ و يا هر حرامى برابر يا سبك‌تر از دروغ را در حالت اضطرار حلال مىكند ، و گرنه اين حرام در حالت اضطرارهاى ديگر هم همچنان حرام است ، گرچه از نظر حفظ مال يا جان و يا هر مهم ديگرى واجب باشد ، كه اين‌جا به‌اصطلاح اصولى ، اجتماع امر و نهى بوده كه هم واجب و هم حرام است ، زيرا خود موجب آن شده‌اى كه هم فعلش حرام است و هم تركش ، فعلش چون در اصل حرام بوده‌و اين اضطرار خود خواسته حلالش نمىكند ، و تركش نيز حرام است زيرا حفظ جان و مال و مانند اين‌ها واجب‌تر است . مسأله‌ى 876 - دروغ در زمينه‌ى اصلاح ذات‌البين ضرورتى است اخلاقى كه مؤمن بايستى به‌هر وسيله‌اى كه در امكانش هست اختلاف فى ما بين را بر طرف كند كه « فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ اصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ » ( سوره‌ى انفال ، آيه‌ى 1 ) و « إنَّما الْمؤمنونَ إخْوَةٌ فَأصْلِحُوا بَيْنَ أخَوَيْكُمْ » ( سوره‌ى حجرات ، آيه‌ى 10 ) اصلاح ذات البين را از واجبات اجتماعى مقرر كرده ، و اين‌جا دروغى كه فسادى ندارد و يا فسادش كم‌تر از اصلاح است ، و يا تنها مصلح است اين دروغ‌ها واجب است ، چنان‌كه در رواياتى بدين معنى تصريح شده است « 1 » . 2 غيبت مسأله‌ى 877 - « غيبت » بدين معنى است كه پشت سر كسى سخنى را براى ديگران

--> ( 1 ) - در خبر صحيح معاويه بن عمار است كه « اصلاح‌كننده دروغگو نيست » و نيز هر دروغگويى مسئول است مگر در سه مورد كه از جمله اصلاح ذات البين است . و در خبر يحيى واسطى است كه « كلام سه‌گونه است راست و دروغ و اصلاح ذات البين » ، درباره‌ى سومى پرسش شد فرمود : از كسى چيزى مىشنوى و به‌او مىرسد و ناراحت مىشود پس مىگويى شنيدم كه فلانى - آنكه ناراحتش كرده - از شما چنين و چنان تعريف مىكرد ، و از حضرت رضا عليه السلام است كه مردى درباره‌ى برادر دينيش سخن راستى مىگويد و به‌زحمت و ناراحتيش مىاندازد نزد خدا دروغگو محسوب است و مردى درباره‌ى برادر دينيش دروغى مىگويد كه سودش در آن است و نزد خدا راستگو محسوب است