چشم و زبان ، دست و پا - اضافه بر شكم و عورت - از غير خدا و خدايىها روزه‌دار باشند ، كه بايد به‌هنگام روزه از هرگونه سرپيچى فرمان حق بپرهيزى ، و از هر چه غير حق است بگريزى ، و اگر در فقه اصغر تنها شكم و عورتت را از حلال و حرامى ، و زبانت را از نسبت دادن دروغ به‌خدا و پيامبر و ساير معصومان نگهدارى كافى است ، امّا در فقه اكبر روزه‌ى درست آن است كه تو را از غير خدا و غير خدايىها برهاند ، و به‌هيچ كسى و هيچ چيزى به‌جز خدا و كارهاى خداپسند نيانديشى ، و « لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ » كه به‌طور مطلق و بدون هيچ قيدى نتيجه‌ى « صيام » معرفى شده نيز ناظر به‌همين پرهيز ورزى از غير خدا و خدايىها است . مسأله‌ى 398 - روزه‌ى ماه مبارك رمضان بر تمامى مكلفان پسر و دختر به‌طور ميانگين - از نظر قاعده‌ى كلى - در حدود سيزده سالگى واجب است و اگر در سن كم‌تر از سيزده سالگى مكلف شده و توان انجام روزه را ندارد بر او واجب نيست كه « لَايُكَلِّفُ اللّهُ إِلَّا وُسْعَهَا » و چنان‌چه سيزده سالش هم بگذرد و بازهم قدرت گرفتن روزه را نداشته باشد نه درحالت عسر و نه در حَرَجش واجب نيست و بالاخره قانون كلى در روزه و هر عبادت بدنى واجب هم علاوه بر تمكن عقلانى « كه ديوانه يا صغير نباشد » قدرت و تمكّن جسمانى و ديگر تمكّن‌هاى مكلف نيز شرط اساسى آن است . راه ثبوت هلال اول ماه مسأله‌ى 399 - ديدن هلال ، و يا اطمينان به‌قول كسانى كه ادعاى ديدن آن را كرده‌اند ، و يا حكم حاكم عادل شرع ، و يا گذشتن سى روز از شعبان ، اين‌ها همه گواه بر اول ماه است ، و ديدن هلال در انحصار چشم عادى نيست ، كه چشم مسلح يا محاسبات نجومى نيز همين حكم را دارد زيرا « شهر رمضان » در قرآن در صورت آگاهى كامل بر آغاز و انجامش مىباشد كه از هر راهى باشد درست است و حديث « صُمْ لِلرُّؤيِة وَ أفْطِر لِلرُّؤيَةِ » رؤيت را در انحصار وسيله‌اى خاص ننهاده ، بلكه اگر ديدى يا ديده شد به‌هرگونه و به‌هر وسيله‌اى كه با آن مىتوان هلال ماه را ديد و يا دانست كافى است ، و در