بيان : اين روايت براى ايمان و اسلام اصطلاح ديگرى بيان ميفرمايد و آن اينكه ، اسلام همان اعتقادات ، است ، ولى ايمان ، اعتقاد و عمل بر طبق آن است ، يعنى انجام دادن واجبات و ترك محرّمات و گناهان كبيره ، و چه بسا روايت را تأويل كنند كه منظور از اقرار همان اقرار بشهادتين است و منظور از عمل كار دل است كه باور كردن آورده‌هاى پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم باشد ، يا اينكه منظور از اقرار نيازردن و منكر نشدنست ، و منظور از عمل ، عمل صحيح است ، يا اينكه فرمايش حضرت را بر مجاز حمل كنيم ، يعنى ايمان سبب مىشود كه بدينش اقرار كند و اذيت نشود و تمام احكام مسلمين در حق او رعايت شود ، بخلاف اسلام كه تنها سبب اقرار بدين است ، ولى اين توجيه از سياق روايت دور است . و احتمال دارد كه منظور از اقرار اعتراف بشهادتين و منظور از عمل ، عمل بر طبق اقرار يعنى باور كردن تمام آورده‌هاى پيامبر از جمله مسأله ولايت ، و بنا بر اين خلاصه فرمايش حضرت در اين روايت همان فرمايش روايت اول است . 5 - علىّ بن ابراهيم از . . . از جميل بن درّاج روايت كند ، كه از حضرت صادق عليه السّلام از تفسير اين آيه سؤال كردم : اعراب گفتند ايمان آورديم ، بگو ايمان نياورديد ، ولى بگوئيد ، اسلام پذيرفتيم ، و هرگز ايمان در دلهاى شما وارد نشده « 1 » فرمود آيا نبينى كه ايمان غير از اسلام است « 2 » . بيان : تفسير اين آيه قبلا گذشت و به اين آيه استدلال شده بر يكى نبودن مفهوم ايمان و اسلام ، همچنان كه حضرت در اين روايت به آن استدلال فرموده ، و بسا جواب داده‌اند از اين استدلال باينكه منظور از اسلام ، اطاعت و انقياد ظاهريست و اين معنى غير از معناى اصطلاحى اسلام است ولى جواب آن اين است كه وقتى در روايات ، كلمه‌اى را اطلاق فرمودند بايد به همان معناى اصطلاحى

--> ( 1 ) سوره حجرات آيه 13 . ( 2 ) كافى ج 2 ص 24 .