و دل‌هاى ايشان ، به افتادگى مايل شود و خُيَلا و بزرگى از سرِ ايشان به در رود ؛ زيرا كه بعضى از اين عبادات ، متضمّن آن است كه روىهايى را كه به آزادى موصوف‌اند ، از روى تذلّل و خشوع بر خاك مالند و اعضاى گرامى را از روى حقارت بر « 1 » زمين چسبانند و شكم‌ها را به شكستگى در حال روزه ، به پشت چسبانند يا « 2 » با آن كه در ضمن زكات ، فوايد هست ، از آن كه اهل احتياج و پريشانى ، از « 3 » ثمرات و حاصل زمين و غير آن ، انتفاع يابند . پس نظر و تأمّل كنيد در فايده‌هايى كه در ضمن اين افعال است از مقهور و مغلوب ساختن آنچه از تفاخر ، هويدا و ظاهر « 4 » شود و از تكبّر ، سر بر آورد . « 5 » اين است ترجمهء بعضى از فقرات خطبهء قاصعهء امير المؤمنين عليه السلام . و ظاهر آنچه در باب شيطان فرموده ، مؤيّد قول جمعى است كه از جملهء ملائكه‌اش مىدانند و مىگويند نوعى از مَلَك را « جن » مىنامند . و از بعضى احاديث ، ظاهر مىشود كه جن ، از جنس مَلَك نيست و شيطان ، چون در [ ميان ] ملائكه نشو و نما يافته بود و مقلّد طور ايشان و مُتشبّه به ايشان بود در افعال و عبادات ، از راه الفت و وَلا ، داخل ملائكه بود ، نه از جهت جنسيّت . « 6 » و كلام حضرت امير المؤمنين عليه السلام در اين خطبه كه مىفرمايد : حكم الهى در اهل آسمان و زمين ، يكى است ، به اين معنى اشعار مىدارد و تفصيل دلايل طرفين را و احاديثى كه در اين باب وارد شده ، در كتاب حدائق الحقائق ، ذكر كرده‌ايم . [ احاديث ديگر در مذمّت تكبّر ] و از جملهء احاديث كه در باب تكبّر ، وارد شده ، روايت كرده است محمّد بن يعقوب كلينى رضى الله عنه از حضرت امام جعفر صادق عليه السلام كه شخصى پرسيد كه : ادناى مراتب الحاد ، كدام است ؟ فرمود كه : تكبّر ، ادناى مراتب الحاد است . « 7 » و از آن حضرت ، روايت كرده كه فرمود : در جهنّم ، وادىاى هست كه جاى متكبّران ، آن

--> ( 1 ) . ب : « به » . ( 2 ) . الف : - « و شكم‌ها را به شكستگى در حال روزه ، به پشت چسبانند يا » . ( 3 ) . ب : + « آن » . ( 4 ) . ج : « ظاهر و هويدا » . ( 5 ) . نهج البلاغة ، ج 2 ، ص 137 - 149 ، خطبهء 192 . ( 6 ) . ر . ك : بحار الأنوار ، ج 60 ، ص 42 ، باب حقيقة الجن و احوالهم . ( 7 ) . الكافى ، ج 2 ، ص 309 ، ح 1 .