پس خوف و رجا ، در همه حال بايد كه موجود باشد و ملاحظهء بدى خود ، باعث يأس و قنوط نشود ، و نظر به كَرَم الهى ، باعث ايمنى و اغترار نگردد . و به اين معنى ، حضرت سيّد السّاجدين ، در مقام طلب عفو و رحمت در بعضى ادعيهء صحيفهء كامله ، اشاره فرموده به لفظى كه حاصل معنايش اين است كه : خداوندا ! اگر مرا در معرضِ عفو خود در آورى و از عذاب « 1 » خود ، نجات بخشى ، اين كَرَم را نسبت به كسى فرموده خواهى بود كه انكار نمىنمايد استحقاقِ عقوبت تو را و خود را از مستوجب عذاب بودن ، مبرّا نمىداند . و اين فضل و كَرَم را دربارهء كسى خواهد بود كه ترستش از تو ، بيشتر است از طمعى كه در بابِ بندگى تو دارد ، و نااميدىاش از نجات يافتن ، زياده از اميد خلاصى است ، نه آن كه يأسش از قبيل قنوط و نااميدى از كَرَم تو باشد يا آن كه طَمَعى كه از كَرَم تو دارد ، از قبيل اغترار و اميدش به عمل خود باشد ؛ بلكه يأسش از اين جهت است كه نظر به اعمال خود كه مىكند ، حَسَنات خود را نسبت به سيّئات ، قليل و بى قدر مىبيند و عذر و حجّت خود را در باب تقصيراتى كه كرده ، سست و ضعيف مىيابد . امّا چون نظر به كَرَم و بزرگى تو مىكند ، مىداند كه تو سزاوار آنى كه به تو مغرور بشوند صدّيقان ، با وجود عباداتى كه كرده‌اند ، و نااميد از كَرَم تو نباشند گناه‌كاران ، با وجود معاصى كه از ايشان صادر شده ؛ زيرا كه تو ، آن خداوند بزرگ‌مرتبه‌اى كه فضل و كَرَم خود را از كسى باز نمىگيرى و حقّ خود را به تمامى از كسى بازيافت نمىنمايى . « 2 » و از اين كلام شريف ، ظاهر مىشود كه منشأ خوف بنده ، ملاحظهء اعمال قبيحه است ، و منشأ اميد و رجا ، نظر به كَرَم و رحمت بىمنتهاى سبحانى . و ظاهر مىشود كه خوف ، ممدوح است و قنوط ، مذموم . و همچنين ، رجا خوب است و اغترار ، خوب نيست . [ فرق ميان خوف از خدا و ياس از رحمت الهى ] و فرق ميانهء خوف و قنوط ، و همچنين ميانهء رجا و اغترار ، چند احتمال دارد : يكى موافق ظاهر سياقِ اين كلام شريف كه : اگر ترس آدمى از راه ملاحظهء عمل خود و اطّلاع بر قبح و شناعت مخالفت الهى باشد ، خوب و مسمّا به خوف باشد ، و اگر از ندانستن مرتبهء كَرَم الهى و احتمال نقص و كوتاهى در طرفِ رحمتِ نامتناهى باشد ، خوب نيست و مسمّا به قنوط باشد . و همچنين ، منشأ اميد ، اگر نظر كردن به بلندى مرتبهء كَرَم و رحمت باشد ، ممدوح و موسوم به رجا باشد ، و اگر از توهّم خوبىِ اعمال و كثرت عبادات باشد ، مذموم و مسمّا به اغترار و گول خوردن باشد .

--> ( 1 ) . ب و ج : « غضب » . ( 2 ) . صحيفهء سجّاديه ، دعاى 39 .