الْمُرْتَفِع ( به كسر فاء ) : منتفى . لَمْ نَكْلَفْ ، به صيغهء مضارع متكلّمِ معلومِ باب « عَلِمَ » است . الْكَلْف ، به فتح كاف و سكون لام . تَكَلُّف ، به معنى ارتكاب كارى كه در آن مشقّت است . و در كتاب توحيدِ ابن بابويه در « بابُ الرَّدِّ عَلَى الثَّنَوِيَّةِ وَالزَّنَادِقَةِ » : « لَمْ نتكلّف » از باب « تَفَعُّل » است « 1 » و معنى هر دو يكى است . ابنِ اثير در نهايه گفته كه : « فِيهِ : أَكْلِفُوا مِنَ الْعَمَلِ مَا تُطِيقُونَ . يُقَالُ : كَلِفْتَ بِهذَا الْأَمْرِ أَكْلَفُ بِهِ ، إِذَا وَلِعْتَ بِهِ وَ أَحْبَبْتَهُ » . و گفته كه : « وَكَلَّفْتَهُ ، إذَا تَحَمَّلْتَهُ » . و گفته كه : « وَتَكَلَّفْتَ الشَّيْءَ ، إذَا تَجَشَّمْتَهُ عَلى مَشَقَّةٍ » . و گفته كه : وَالْكَلْفُ : الْوُلُوعُ بِالشَّيْءِ مَعَ شُغُلِ قَلْبٍ وَمَشَقَّةٍ » . « 2 » حاصل جواب اين است كه : از سخن تو لازم مىآيد اين كه توحيدى كه صادر شد از ما براى موهومى ، بى علمِ ما به مخلوقيّت او ، به وجدان صادر نشده باشد از ما ؛ زيرا كه علم به وجدانيّات ، مشترك مىباشد ميان جميع عقلا . مُدْرِكٍ بِهِ ، صفت كاشفهء مَوْهُومٍ بِالْحَوَاسّ است . « مُدْرِك » به فتح راء ، مجرور است . « باء » در « بِهِ » براى آلت است و ضمير ، راجع به وَهْم است كه در ضمنِ « مَوْهُوم » است . تَحُدُّهُ ( به حاء بى نقطه و تشديد دال بى نقطه ) به صيغهء مضارع غايبهء معلومِ باب « نَصَرَ » خبر مبتدا است . تُمَثِّلُهُ ( به ثاء سه نقطه ) از باب تفعيل است . التَّمْثيل : تعيين صورت چيزى به ادراكِ مقدار و شكل آن . ظاهر اين است كه اين جا از كاتبان ، اسقاطى شده باشد و در كتاب توحيدِ ابن بابويه و در كتاب احتجاجِ طبرسى ، بعد از فَهُوَ مَخْلُوقٌ چنين است كه : « وَلَابُدَّ مِنْ إِثْبَاتِ « 3 » صَانِعِ الْأَشْيَاءِ خَارِجٍ « 4 » مِنَ الْجِهَتَيْنِ الْمَذْمُومَتَيْنِ ؛ إحْداهُمَا النَّفْيُ ؛ إِذْ كَانَ النَّفْيُ هُوَ الْإِبْطَالَ

--> ( 1 ) . ظاهراً ، اين را شارح محترم ، در نسخه‌اى از كتاب توحيد كه خود در اختيار داشته ديده است ، ولى در توحيد مطبوع ( چاپ و تحقيق جامعهء مدرّسين حوزهء علمّيهء قم ) به جاى كلمهء « لَمْ نَكْلَف » ، « لم نكلف أن نعتقد » آمده است . التوحيد ، ص 245 ، ح 1 . ( 2 ) . النهاية ، ج 4 ، ص 196 و 197 ( كلف ) . ( 3 ) . الاحتجاج : + / « كون » . ( 4 ) . الاحتجاج : « خارجاً » .