جملهء مَا تَرَكَ جواب قسم است . جملهء حَتّى لا يَستَطِيعُ تا آخر ، بدل جمله حَتّى وَ اللَّهِ تا آخر است ، يا معطوف بر آن است به حذف عاطف . معنى استطاعت مىآيد در « كِتَابُ التَّوْحِيدِ » در احاديث « بَابُ الاسْتِطَاعَةِ » كه باب سى و يكم است . يَقُول مرفوع و منصوب مىتواند بود ؛ و بنا بر اوّل به تقديرِ « أن » ناصبه و اهمالش است ، يا بدل يَستَطِيعُ است . و بنا بر دوم به تقدير « أن » و اعمالش است . لَوْ براى تمنّى است . إلّااستثناى از لا يَسْتَطِيعُ است . واو ، حاليه است و مستثنا ، مُفرّغ است . يعنى : روايت است از امام جعفر صادق عليه السلام گفت كه : به درستى كه اللَّه - تَبَارَكَ وَ تَعَالى - فرو فرستاده در قرآن ، بيان آشكار هر چيز را تا حدّى كه - به خدا قسم كه - وا نگذاشته اللَّه تعالى چيزى را كه احتياج به هم مىرسانند سوى آن ، بندگان تا حدّى كه نمىتواند بنده كه گويد در جايى كه احتياجِ بندگان ، سوى آن باشد كه : كاش اين مسئله ، فرو فرستاده مىشد در قرآن ، بر هيچ حالى ، مگر بر حالى كه به تحقيق فرو فرستاده آن را اللَّه تعالى در قرآن در محكمات يا در متشابهاتى كه بيان صريح آنها شده در كتاب جامعه كه نزد امام زمان است . [ حديث ] دوم اصل : [ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ يُونُسَ ، عَنْ حُسَيْنِ بْنِ الْمُنْذِرِ ] عَنْ [ عُمَرَ ] « 1 » بْنِ قَيْسٍ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ : سَمِعْتُهُ يَقُولُ : « إِنَّ اللَّهَ - تَبَارَكَ وَتَعَالى - لَمْ يَدَعْ شَيْئاً تَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْأُمَّةُ إِلَّا أَنْزَلَهُ فِي كِتَابِهِ ، وَبَيَّنَهُ لِرَسُولِهِ صلى الله عليه و آله ، وَجَعَلَ لِكُلِّ شَيْءٍ حَدّاً ، وَجَعَلَ عَلَيْهِ دَلِيلًا يَدُلُّ عَلَيْهِ ، وَجَعَلَ عَلى مَنْ تَعَدّى ذلِكَ الْحَدَّ حَدّاً » . شرح : مضمون اين مىآيد در « كتاب الحدود » در حديث يازدهمِ باب اوّل كه

--> ( 1 ) . « ظ » : عَمْرو .