حسّ و عقل حكم مىكند كه جهان جاى تكاپو و تلاش است ، به اضافه حس و عقل ، آن اندازه آيات و روايات در اين‌باره وارد شده است كه حتى احتياج به ذكر نمونه‌اى هم از آن‌ها حس نمىشود ، فقط كافى است كه به اين آيهء شريفه توجّه شود كه مىفرمايد : [ وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى ] « 1 » . و اين كه براى انسان جز آنچه تلاش كرده [ هيچ نصيب و بهره‌اى ] نيست ، * و اين كه تلاش او به زودى ديده خواهد شد . ملاحظه مىشود كه در آيهء شريفه « انّما » وجود دارد كه دلالت بر حصر حقيقى مىنمايد ، از آن طرف علل محاسبه نشده و نظارت خدا به موجودات و جريان استمرارى حوادث نمىگذارد كه هيچ انسانى اگر چه تمام نيروهاى فكرى فرزندان آدم را در مغز خود جاى بدهد به طور يقين و جزم مقدّماتى را كه براى نتيجه‌اى ايجاد كرده است ، آن چنان قطعى بداند كه احتمال تخلّفى در آن نبوده باشد ، آرى ، ما به جهان هستى مسلّط نيستيم ، ما حدود اختيارات خود را كاملًا مىشناسيم كه چه اندازه كم و ناچيز است و به همين جهت است كه خداوند مىفرمايد : [ وَ لا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً * إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ ] « 2 » . و هرگز دربارهء چيزى مگو كه من فردا آن را انجام مىدهم . * مگر اين كه [ بگويى : اگر ] خدا بخواهد . و نيز روشن است كه پيوستن حوادث و رويدادها به مشيّت خداوندى چه اندازه باعث آرامش قلبى مىگردد ؛ زيرا در آن هنگام كه مطابق تصورات انسان كارى انجام

--> ( 1 ) - نجم ( 53 ) : 39 - 40 . ( 2 ) - كهف ( 18 ) : 23 .