نمىگيرد و تمام مقدّمات به هدر مىرود ، با يأس و نوميدى بنيان كنى مواجه مىگردد ، در صورتى كه اگر تمام حوادث را پس از فعاليّت‌هاى ممكن به مشيّت خداوندى موكول نمايد هنگام تخلّف از نتيجهء آن اضطراب و نوميدى صورت نخواهد گرفت ، همين روش دوجانبه را خداوند در آيهء شريفه چنين مىفرمايد : [ فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ ] « 1 » . [ اى پيامبر ! ] پس به مهر و رحمتى از سوى خدا با آنان نرم خوى شدى ، و اگر درشت خوى و سخت دل بودى از پيرامونت پراكنده مىشدند ؛ بنابراين از آنان گذشت كن ، و براى آنان آمرزش بخواه ، و در كارها با آنان مشورت كن ، و چون تصميم گرفتى بر خدا توكل كن ؛ زيرا خدا توكل كنندگان را دوست دارد . در توكّل تكيه بر غير خدا وجود ندارد ؛ زيرا فقط خداست كه طرف توجّه انسان است ، البته هيچ كس منكر نيست كه انسان بايستى در همه شؤون خود خداوند را مورد توجه قرار بدهد ، ولى هنگامى كه درست دقّت كنيم خواهيم ديد كه كار و كوشش به حسب قوانين طبيعت كه جلوه‌گاه مشيّت خداوندى است ، بهترين وسيلهء توجه به خدا و اطاعت از دستور اوست كه نيروى بازوى خدادادى را به كار مىاندازد و در راه معاش خود و ديگران با تقلّايى كه مىكند بهترين عبادت را انجام مىدهد ، مرد آگاه هرگز نيروپرست نيست ، مرد با ايمان مىداند كه سبب‌ساز تمام سبب‌ها خداست ، بلكه سرتاپاى وجود او از خدا است ، بنا بر اين توجّه ، چگونه

--> ( 1 ) - آل عمران ( 3 ) : 159 .