اين گمراهى كيفرى است و خداى متعال كسى را در ابتدا گمراه نكرده و نمىكند ، بلكه همه را هدايت فرموده است ، اين هدايت ، هدايت ابتدايى است ، اگر كسى به راه فضيلت بيايد ، گذشته از آن هدايت ابتدائى به عنوان پاداش ، هدايت ثانوى نصيبش مىشود ، ولى اگر كسى با اراده به بيراهه برود و از الطاف الهى بىنصيب بماند خداى متعال او را گمراه مىكند . وَ ما يُضِلُّ بِهِ الَّا الْفاسِقينَ » « 1 » و جز فاسقان را به آن گمراه نمىكند . خدا به عنوان كيفر ، يك بندهء تبهكار را گمراه مىكند نه به آن حد كه او مجبور به انحراف بشود ، بلكه باز هم اختيار باقى است ، هم فطرت و نداى خفقان گرفتهء درونى ، او را به فضيلت دعوت مىكند و هم پيام انبيا به گوشش مىرسد . اين چنين نيست كه خدا انسان تبهكار را گمراه كند ، يعنى او را مجبور به عصيان نمايد ، بلكه تا زنده است اختيار دارد . شيطان مانند سگ شكارى است ، يعنى فقط براى پارس كردن است ، تا معلوم شود چه كسى راه بلد است و چه كسى از بيراهه آمده ، و اگر كسى عمداً بيراهه رفت اين سگ شكارى او را تعقيب مىكند و احياناً مىگزد . راه درمان و معالجه نيز هست ، تا زنده است راه درمان و راه برگشت و توبه و انابه و تكامل هست . چه اين كه اگر در راه فضيلت حركت كرد ، فرشته‌ها به او كمك مىكنند ، البته نه به آن حد كه او را مجبور به اطاعت كنند ، بلكه تا زنده است راه گناه باز است ، و احتمال خطر دگرگونى مىرود . بنابراين انسان تا زنده است مختار است ، اگر مسير فضيلت را طى مىكند از توفيقات الهى بيشتر برخوردار و بهره‌مند مىگردد ، ولى اگر از روى قصد به بيراهه

--> ( 1 ) - بقره ( 2 ) : 26 .