گشايش باب توبه و اصلاح نفس به توبه انسان دو چهرهء حقيقى دارد : چهره‌اى كه قوس صعود است و چهره‌اى كه قوس نزول است و سير هر دو بىنهايت است و بين آن دو صورت رابطهء مستقيم برقرار است . هر اندازه انسان در چهرهء بندگى پيش رود و در مسير عبوديت محض سير كند چهرهء او شكوفاتر مىشود . و برعكس ، هر اندازه از صورت بندگى او كاسته شود ، صورت ربوبى در او كم‌رنگ شود . پس هر اندازه منيّت و خوديت در ظرف عبوديت از دست برود ، صورت پروردگارى به دست مىآيد و رشد مىنمايد و هر قدر چهرهء ربوبى از دست برود ، مىتوان با تقويت چهرهء بندگى آن را دريافت نمود و به درجات معرفت و كمال رسيد . مؤمن به جايى مىرسد كه نه تنها داشتن استعداد بروز گناه را گناه مىداند بلكه حقيقت امكان ابراز خويش را هم در برابر حقيقت وجودى حق گناه مىشمارد ، از اين رو در نمازش كاستى مىبيند ، اگر چه نماز او از جهت توان و اداى وظيفه تمام باشد . امام معصوم عليه السلام در مقام شهود توانمندىهاى استعداد خود كه مىگويد : « خدايا ! مرا ببخش » خود او ظهور حق است و منِ او بقاى بعد از فناست ، از اين جهت امام عليه السلام مىخواهد به واسطهء بخشش حق از اين مقام به مقام كامل‌ترى برسد تا جايى كه در من تعيّنى نماند و به مطلق كمال وصل گردد . قرآن راه بازگشت همراه با اميدوارى را به روى همهء بندگان خطاكار مىگشايد ؛ زيرا هدف اصلى از همه اين امور تربيت و هدايت است نه انتقام‌گيرى و خشونت ، بلكه با بيانى از روى لطف و محبت ؛ آغوش رحمتش را براى بندگان باز كرده و فرمان قبولى آنها را صادر نموده است : وَ هُوَ الَّذِى يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَ يَعْفُواْ عَنِ السَّيَاتِ وَ يَعْلَمُ مَا