شيعيان گرديد كه پس از نهضت علمى امام صادق ( ع ) در تاريخ تشيع نظير ندارد . موارد زير ، از جمله آن اقدامات است : يك . هنگامى كه پيك « مأمون » براى بردن آن حضرت وارد مدينه شد ، امام سعى كرد با گفتار و كردارش فضاى شهر را از كراهت و نارضايتى خود از اين دعوت پر كند و اين سفر را يك سفر اجبارى و سفرى كه به مرگ او منتهى مىشود معرفى نمايد . دو . علىرغم آنكه « مأمون » از امام رضا ( ع ) خواسته بود هر كس از افراد خانواده‌اش را كه مايل است با خود همراه بياورد ، امام ( ع ) اين كار را نكرد و تنها تن بدين سفر داد و در حقيقت به « مأمون » فهماند كه وى نه تنها به آينده اين دعوت خوشبين نيست ، بلكه اين سفر را يك سفر خطرناك مىداند . « 1 » سه . در عين آنكه « مأمون » تمامى تلاش خود را براى قطع ارتباط عاطفى و معنوى امام با مردم و شيعيان در طول سفر به خراسان به كار برد ، ولى امام ( ع ) در هر فرصتى با پايگاههاى مردمى خويش تماس مىگرفت و با گفتار و كردار و معجزات و كرامات حقانيت و امامت خويش را به اثبات مىرسانيد و رهبرى و اطاعت از خويش را تداوم رسالت پيامبر اسلام ( ص ) و شرط توحيد مىدانست . ايشان بدين ترتيب مشروعيت خلافت را از امثال مأمون سلب مىكرد و تشيع ناشى از دوستى اهل بيت ( ع ) را تبديل به يك تشيّع اعتقادى اصيل كرد . « 2 » چهار . خوددارى امام ( ع ) از پذيرش خلافت و ولايت‌عهدى تا حدود دو ماه ، تا آنكه به تهديد كشيده شد و به اجبار امام ولايت‌عهدى را با آن شرايط پذيرفت و تا آخر نيز ناخشنودى خويش را از اين امر ابراز مىداشت . « 3 » پنج . تلاشها و فعاليتهاى علمى و فرهنگى امام ( ع ) در قالب مناظره ، مباحثه با پيروان اديان و مذاهب و پرسش و پاسخ در زمينهء مسائل كلامى و اعتقادى نيز يكى از روشن‌ترين برگهاى تاريخ زندگى امام در تقويت حقانيت امامت و اعتقادات تشيع بود . استفاده امام از موقعيت استثنايى كه مأمون - به قصد تضعيف امام - براى وى فراهم كرده

--> ( 1 ) . تاريخ اسلام در عصر امامت امام رضا و امام جواد ( ع ) ، ص 94 - 95 . ( 2 ) . همان ، ص 95 - 96 ؛ تاريخ تشيع در ايران ، ج 1 ، ص 221 - 222 . ( 3 ) . تاريخ اسلام در عصر امامت امام رضا و امام جواد ( ع ) ، ص 97 .