يك . جلب رضايت ايرانيان و ادامهء پشتيبانى آنها ؛ دو . فرونشاندن قيامهاى علويان و خلع سلاح آنها ؛ سه . خالى كردن صحنه از وجود امام رضا ( ع ) ؛ مأمون در اين باره مىگويد : « ما ترسيديم اگر او را بدين حال رها كنيم ، از جانب وى آن‌چنان شكافى در كار ما پديد آيد كه توان بستن آن را نداشته باشيم و بلايى بر سر ما فرود آيد كه غير قابل تحمل باشد ! چهار . بهره‌بردارى از موقعيت استثنايى امام به نفع خود ؛ پنج . مشروعيت بخشيدن به حكومت خويش . « 1 » مأمون به اين انگيزه خود اشاره مىكند و مىگويد : « ما او [ امام رضا ( ع ) ] را وليعهد خود قرار داديم تا دعايش براى ما باشد و به حكومت و خلافت ما اعتراف كند و . . . بداند كه امر خلافت ، ما راست نه او را . » « 2 » 3 . اقدامات و تدابير امام رضا و تأثير آن در گسترش تشيع امام رضا ( ع ) از اهداف پشت پرده مأمون در تحميل ولايت‌عهدى آگاه بود . از اين رو ، هنگامى كه ناچار شد پس از تهديد مأمون ولايت‌عهدى بپذيرد ، به گونه‌اى با اين مقام موافقت و رفتار كرد كه به نفع مأمون تمام نشود ، بلكه كار به آنجا رسيد كه مأمون احساس خطر كرد و چنين گفت : با بزرگ‌داشت او [ امام رضا ( ع ) ] مرتكب اشتباه شديم و با بزرگ داشتن او ، خود را در معرض نابودى قرار داديم ، سپس سهل‌انگارى در كار او جايز نيست . بايد اندك اندك از موقعيت او بكاهيم تا آنكه وى را در نظر مردم چنان ترسيم نماييم كه از ديد آنها شايستگى خلافت نداشته باشد ، سپس در مورد او چنان انديشه كنيم كه خطرات وى متوجه ما نشود . « 3 » امام رضا ( ع ) تدابير و اقداماتى در پيش گرفت كه با اجراى آنها هوش از سر « مأمون » سياستمدار ربود . اقداماتى كه موجب يك انقلاب فرهنگى و سياسى عميق و وسيع به نفع

--> ( 1 ) . ر . ك : تاريخ اسلام در عصر امامت امام رضا و امام جواد ، ص 77 - 83 . ( 2 ) . عيون اخبار الرضا ( ع ) ، ج 2 ، ص 167 . ( 3 ) . ر . ك : عيون اخبار الرضا ( ع ) ، ج 1 ، ص 181 - 182 .