درپيدايش وگسترش اين نهضت فرهنگى ، تنها نژاد عرب حجاز و عراق سهيم نبودند ، نژادهاى غير عرب و نيز عربهاى غرحجاز و عراق كه وارد جهان اسلام شده بودند ، از قبيل : نژاد ايرانى ، مصرى ، بين النهرينىها و سوريه‌اى ها كه از مراكز تمدن آن عصر به شمار مىآمدند ، در گسترش ابعاد نهضت فرهنگى اين دوره نقش مؤثر داشتند . دوران جنگ عقايد دوران امامت امام صادق ( ع ) را از نظر فرهنگى بايد دوران برخورد آراء و نظرات علمى وجنگ عقايد ناميد كه در ذيل به نمودهايى از آن اشاره مىكنيم . الف - علوم قرآنى : دراين دوران ، گروههاى اسلامى در زمينهء علوم ومباحث قرآنى در دو محور با يكديگر جنگ و جدال داشتند : نخست در زمينهء قرائت قرآن . قرآن در صدر اسلام از نظر اعراب گذارى آيات به شكل امروزى آن نبود ؛ بلكه به اختلاف نسخه‌هاى آن ، قرائت آن نيز مختلف بود . براى صحيح خواندن كلمات قرآن ، گروهى به وجود آمدند به نام « قرّاء » ( يعنى قرائت كنندگان قرآن ) . اينان با استناد دادن قرائت خود به يكى از صحابهء پيامبر ( ص ) كلمات قرآن را به طور صحيح به مردم مىآموختند . دانش قرائت قرآن و شكلهاى مختلف آن گرچه به دوره‌هاى قبل از امامت امام صادق ( ع ) بر مىگردد ، ليكن مباحث داغ و جنجال برانگيز آن مربوط به اين دوران مىشود . « قرّاء سبعه » كه مشهور دانشمندان شيعه وسنّى بر قرائت آنان اعتماد كرده‌اند دراين دوران مىزيستند . « 1 » آنان در نقاط مختلف كشور اسلامى مثل : شام ، كوفه ، بصره ، مدينه ،

--> ( 1 ) - قراء سبعه ( يعنى هفتگانه ) عبارتند از : 1 - عبداللّه بن عامر دمشقى ، متوفاى 118 . 2 - عبدالله بن كثير مكى ، متوفاى 120 . 3 - عاصم بن ابى النجود كوفى ، متوفاى 128 . 4 - ابوعمروبصرى ، متوفاى 152 . 5 - حمزة بن حبيب كوفى ، متوفاى 154 . 6 - نافع بن عبدالرحمن مدنى ، متوفاى 169 . 7 - على بن حمزه كسائى ، متوفاى 189 . ( ر . ك : البيان فى تفسير القرآن ، آية الله العظمى خوئى ، ص 140 - 155 والتمهيد فى علوم القرآن ، آيةالله معرفت ، ج 2 ، ص 266 - 228 .