جامعهء اسلامى ، بركنارى امامان معصوم از منصب رهبرى امت وايجاد تنگنا ومحدوديت براى آنان در ارشاد و هدايت نسل جديد وتحريف و وارونه جلوه دادن بسيارى از حقايق و معارف اسلامى توسط قدرتمداران اموى و عالمان در بارى و . . . مسلمانان اين دوره را از نظر آگاهى و شناخت نسبت به اصول و مبانى اسلام اصيل و رهبريت آن ، در پايين‌ترين حدّ خود قرار داده بود . اين نا آگاهى عمومى به حدّى تأسفبار بود كه پس از انقراض حكومت بنى اميّه و روى كار آمدن سفّاح وقتى گروهى از مردم و بزرگان شام براى عرض تهنيت به حضور خليفه عباسى رسيدند سوگند ياد كردند كه تا كنون نمىدانستيم رسول خدا ( ص ) بجز بنى اميّه خويشان ونزديكانى هم دارد تا آنكه شما قيام كرديد و مطلب براى ما روشن شد . « 1 » درچنين شرايطى ، جامعه اسلامى با تهاجم فرهنگى گسترده‌اى روبه روشد . كشمكشهاى علمى و مباحثات و مناظرات اعتقادى ، موجب پيدايش و تشكلّ احزاب و گروههاى مذهبى و غير مذهبى شد . هر گروه براى خود حوزه درسى مستقلى داشت و براى نشر عقايد خود ، جلسات درس وبحث تشكيل مىداد و باگروههاى ديگر به مناظره و مجادله مىپرداخت . متأسفانه برخى از گروههاى انحرافى ، حمايتهاى دستگاه خلافت را نيز با خود داشتند . اينها همه مسائلى بود كه اين دوران را از نظر فرهنگى در مقايسه با دورانهاى پيشين ، يك دوران بحرانى و استثنايى به شمار آورده ، نهضت علمى بنيادين و گسترده‌اى را از سوى امام صادق ( ع ) ايجاب مىكرد . و چنانچه امام حسين ( ع ) نيز به جاى امام صادق ( ع ) بود همان سياستى را اتخاذ مىكرد كه امام صادق ( ع ) اتخاذ كرد . تفاوت دوران امام صادق و امام حسين عليهماالسّلام براى روشنتر شدن شرايط فرهنگى دوران امام صادق ( ع ) ، اين دوران را با دوران امامت امام حسين ( ع ) مقايسه مىكنيم .

--> ( 1 ) - ر . ك : مروج الذهب ، ج 3 ، ص 33 .