فصل اول : ساختار سياسى حجاز قبل از اسلام جريانات سياسى - اجتماعى ، چه از نظر ماهيّت و محتوا و چه از نظر خاستگاه و مبدأ زمانى و مكانى و نيز سير تحوّل آنها ، امرى دفعى و بريده از شرايط سياسى - اجتماعى و فرهنگى اقليم‌هاى مرتبط با آن جريانات نيستند ؛ چرا كه هر جريان سياسى - اجتماعى ، يا متأثر و منفعل از شرايط سياسى - اجتماعى و فرهنگى حاكم بر جوامع مرتبط با آن است و يا متعرّض و معارض و طرد كنندهء آن ، و بسا كه يك جريان سياسى - اجتماعى در روند تحولات خود ، در يك مقطع نسبت به شرايط سياسى - اجتماعى و فرهنگى حاكم بر قلمروهاى مزبور حالت تعرّض و نفى داشته باشد و در مقطعى ديگر حالت انفعال و اثرپذيرى . براين اساس ، هرگاه بخواهيم به مطالعهء يك جريان سياسى - اجتماعى بپردازيم ، به ناچار بايد شرايط سياسى - اجتماعى حاكم بر حوزه‌هاى جغرافيايى مرتبط با آن را نيز مورد بررسى قرار دهيم . برخى از جهات اهميت اين بررسى را مىتوان چنين برشمرد : - بررسى شرايط سياسى - اجتماعى حاكم بر حوزه‌هاى مزبور ، عوامل و زمينه‌هاى بروز جريان مورد مطالعه و ضرورت پيدايش آن را بر ما عيان مىسازد . - از باب قاعدهء « تُعرف الأشياء بأضدادها » - شناخت اشياء از طريق شناخت اضداد آنها حاصل مىشود - در سايهء اين بررسى ، ماهيت و محتواى جريان مورد مطالعه بهتر شناخته شده و امتيازات آن مشخص مىگردد . - همان‌گونه‌كه يك جريان سياسى - اجتماعى تأثيراتى در حوزه‌هاى جغرافيايى مرتبط با آن مىگذارد ، چه بسا در سير تحول خود به أشكال مختلف تحت تأثير شرايط حاكم بر حوزه‌هاى مورد اشاره و رسوبات بر جاى مانده از آن شرايط نيز قرار گيرد و به سير قهقرايى دچار شود ؛ لذا بررسى مزبور جهت شناخت و ارزيابى سلامت يا انحراف جريان مورد مطالعه ، ضرورت پيدا مىكند .